Jinoyat sodir etgan insonni o‘limga hukm qilish haqiqatan ham adolatli jazomi yoki uni tiklash yo‘lidagi so‘nggi urinishmi? O‘lim jazosi haqidagi bahslar asrlar davomida to‘xtamay kelyapti. Bir tomondan, og‘ir jinoyatlar uchun qat’iy jazo talab qilinadi, boshqa tomondan esa inson hayotiga nuqta qo‘yish orqali adolatni tiklash mumkinligi shubha ostiga olinadi. Viktor Gyugoning «Klod Gyo» asarida aynan shu masala — inson taqdiri, ijtimoiy tengsizlik va davlatning jazolash tizimi orqali ochib beriladi.
Asosiy faktlar: Mashhur yozuvchi Viktor Gyugoning «Klod Gyo» qissasi ijtimoiy adolatsizlik, qamoqxonadagi shafqatsiz sharoitlar va o‘lim jazosining ma’nosizligini ochib beruvchi chuqur falsafiy asar hisoblanadi. Asar bosh qahramoni Klod og‘ir iqtisodiy sharoit va ocharchilik tufayli jinoyatga qo‘l uradi, biroq tizim uni tuzatish o‘rniga yanada tubanlashtiradi va oxir-oqibat o‘lim jazosiga hukm qiladi.
Voqealar Parijda yashaydigan Klod Gyo ismli ishchi taqdiri bilan boshlanadi. U aqlli, uddaburon, mehnatkaş yigit bo‘lib, savodi bo‘lmasa-da, fikrlash qobiliyati va mulohaza yuritish layoqatiga ega. Qish kunlarining birida ishsiz qolgan Klodning uyida non ham, o‘tin ham tugaydi, oilasi ochlik va sovuqdan azob cheka boshlaydi. Farzandi va ayolining qornini to‘ydirish uchun o‘g‘rilik qilgan Klod besh yilga qamaladi va qamoqxonadagi ustaxonada ishlay boshlaydi.
Qamoqxonada Klodning aqli, salobati va ishbilarmonligi boshqa mahbuslarni o‘ziga jalb qiladi. Oradan ko‘p o‘tmay mahbuslar uning maslahatiga quloq tutadigan, hurmat qiladigan bo‘lishadi, bosh nozir ham mahbuslarni boshqarishda Klodning ta’siridan foydalanadi. Biroq aynan shu holat boshliqda hasad va nafrat uyg‘otadi. Shu orada Klod Alben ismli yosh mahbus bilan do‘stlashadi, ammo bosh nozir ularni asossiz ravishda bir-biridan ajratishga qaror qiladi va Klodning iltimoslarini pisand qilmaydi.
Mansabdor shaxsning tushuntirishni ham lozim topmagan qat’iy sovuqqonligi oqibatida Klod bosh nozirni o‘ldirishga qaror qiladi va keyin o‘z joniga qasd qilishga urinadi, biroq tirik qoladi. Suddagi chiqishida Klod qilingan ishning mas’uliyatini o‘z zimmasiga oladi, lekin davlatning o‘z fuqarolari oldidagi ijtimoiy mas’uliyati va adolatsizliklarini qattiq tanqid qilib o‘tadi.
Kelgusida ushbu asar g‘oyalari zamonaviy huquq tizimlari va inson huquqlari bo‘yicha xalqaro muhokamalarda hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda, chunki davlat tomonidan qo‘llaniladigan eng og‘ir jazo choralari insonparvarlik tamoyillariga qanchalik mos kelishi doimo bahsli masala sanaladi.
Source: kun.uz