Qor shahar havosidagi ifloslantiruvchi moddalarni o‘zida to‘plab, qish davomidagi ifloslanish manzarasini o‘rganishga yordam beradi, biroq qor yoqqanidan keyin havoning toza tuyulishi zararli aralashmalar yo‘qolganini anglatmaydi. Rossiya xalqlar do‘stligi universiteti (RUDN) Ekologiya institutining yopiq sikl iqtisodiyoti tayanch kafedrasi mudiri, biologiya fanlari nomzodi Anna Kurbatova qor aerozollarni havodan qanday yuvib tushirishi, nega qor yo‘g‘ishidan keyingi musaffolik hissi havoning tozaligini anglatmasligi va qor monitoringi ma’lumotlarini qanday talqin qilish kerakligi haqida tushuntirish berdi. Mutaxassisning ta’kidlashicha, qor qoplami ekologlar uchun ifloslantiruvchi moddalarning tabiiy to‘plagichi va shahar havosi holatining ko‘rsatkichi hisoblanadi, ammo bu ko‘rsatkichni faqat vizual taassurot asosida baholash noto‘g‘ri.
Asosiy faktlar: Qor parchalari havodagi muallaq zarrachalarni tutib, yer yuzasiga olib tushadi; bu atmosferaning o‘z-o‘zini tozalash mexanizmlaridan biridir. Qor parchasining taxminan 95 foizi havodan iborat bo‘lib, uning shoxlangan va g‘ovak tuzilishi ifloslantiruvchi zarrachalar bilan tutashadigan sirt maydonini oshiradi. 2024-yilda Science of the Total Environment jurnalida chop etilgan tadqiqot Ispaniyaning shimoli-g‘arbida oltita qor yo‘g‘ishini o‘rganib, ayrim hollarda zarrachalar konsentratsiyasi aynan dastlabki 30 daqiqada keskin pasayganini ko‘rsatdi, biroq boshqa qor yo‘g‘ishlarida ifloslanish deyarli kamaymagan.
Havoda doimo aerozollar — juda mayda qattiq va suyuq zarrachalar muallaq holda bo‘ladi. Ularning bir qismi tabiiy kelib chiqishga ega: tuproq changi, dengiz tuzlari, o‘rmon yong‘inlari tutuni va biologik zarrachalar shular jumlasidandir. Shahar sharoitida bu ro‘yxatga transport, sanoat korxonalari va isitish qurilmalaridan chiqadigan tashlamalar, shuningdek asfalt va avtomobil shinalarining yeyilishi natijasida hosil bo‘ladigan chang ham qo‘shiladi. Aynan shu antropogen manbalar qishda havoning ifloslanish darajasini belgilashda muhim o‘rin tutadi, qor esa ularni vaqtincha ushlab turuvchi tabiiy filtr vazifasini bajaradi.
Qor parchasining murakkab, shoxlangan shakli va g‘ovak tuzilishi uning havo bilan tutashadigan yuzasini silliq yomg‘ir tomchisinikidan ancha katta qiladi. Pastga tushayotgan qor parchalari aerozol zarrachalari bilan to‘qnashib, ularni tutib qoladi; atmosfera fizikasi mutaxassislari bu jarayonni aralashmalarning yog‘inlar orqali havodan chiqarib tashlanishi deb ataydi. Jarayonning qanchalar samarali kechishi zarrachalar o‘lchami, qor parchalari xususiyatlari, qor yo‘g‘ishining jadalligi, namlik va ob-havoga bog‘liq. Shu bois bir xil qor yog‘ishi turli sharoitda turlicha natija berishi mumkin.
Anna Kurbatova qor monitoringi ma’lumotlarini talqin qilishda ehtiyotkorlik zarurligini qayd etadi: qor qoplamidagi ifloslantiruvchilar tarkibi shahar havosi holatini baholash uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin, ammo bu ma’lumotlar bir martalik kuzatuv bilan cheklanmasligi kerak. Mutaxassisning izohiga ko‘ra, qor yog‘ishidan keyingi “musaffolik” hissi ko‘pincha havoning vizual tiniqligi va hidning pasayishi bilan bog‘liq, kimyoviy tarkib esa hali ham xavfli darajada qolishi mumkin. Ayniqsa dastlabki yarim soat ichida zarrachalar konsentratsiyasining pasayishi kuzatilsa-da, keyingi davrda yangi emissiyalar havoni yana ifloslantirishi mumkin.
Kelgusi mavsumda ekologlar va shahar xizmatlari uchun qor namunalarini muntazam tahlil qilish, ifloslanish manbalarini aniqlash va aholini havo sifati haqida ishonchli ma’lumot bilan ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Qor yo‘g‘ishidan keyin havo tozalanganini faqat hissiy taassurot bilan emas, balki monitoring stansiyalari va laboratoriya tahlillari asosida baholash tavsiya etiladi. Bu yondashuv qishki ifloslanish davrlarini oldindan prognoz qilish va shahar infratuzilmasi hamda sog‘liqni saqlash choralarini vaqtida rejalashtirish imkonini beradi.
Source: kun.uz