Toshkent Kimyo xalqaro universiteti (KIUT) katta o‘qituvchisi, vrach-epidemiolog Asilbek Dauletbayev bilan suhbatda Daun, Terner, Rett, Vilyams, Turett va autizm spektri kabi holatlar, ularning kelib chiqishi, diagnostikasi va jamiyatda to‘g‘ri qabul qilinishi masalalari muhokama qilindi. Suhbat O‘zbekistonda genetik va nevrologik holatlarga oid ijtimoiy xabardorlikni oshirish, ota-onalarning internetdagi tasodifiy ma’lumotlarga tayanishi o‘rniga mutaxassis bahosiga murojaat qilishi zarurligini ko‘rsatadi. Mutaxassisning ta’kidlashicha, “sindrom” tushunchasini kasallik yoki hukm bilan tenglashtirish noto‘g‘ri, har bir holat individual yondashuvni talab qiladi.
Asosiy faktlar: Sindrom — bir-biri bilan bog‘liq klinik belgilar va simptomlar majmuasi bo‘lib, u alohida kasallikning nomi emas. Daun, Terner, Klaynfelter, Marfan, Rett va Vilyams kabi holatlarda sabablar xromosomal, genetik yoki homiladorlik davridagi tashqi omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. So‘nggi yillarda holatlarning ko‘proq aniqlanishi tibbiyotning genetik diagnostika, neyrorivojlanish va skrining sohalaridagi ilg‘or tajribasi bilan bog‘liq.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, jamiyatda, jumladan ota-onalar orasida ham “sindrom” so‘zi ko‘pincha og‘ir kasallik yoki hukm sifatida qabul qilinadi. Bunday tasavvur bolaga erta yordam ko‘rsatish, ta’lim va ijtimoiy moslashuv imkoniyatlarini cheklashi mumkin. Shuningdek, ba’zi ota-onalar boladagi xulq-atvor o‘zgarishlarini “injiqlik” yoki “tarbiyasizlik” deb baholasa, boshqalari internet ma’lumotlariga tayanib shoshilinch va noto‘g‘ri xulosalar qiladi. Shu sababli mutaxassis bahosi va rivojlanish dinamikasini kuzatish muhim ahamiyatga ega.
Dauletbayevning qayd etishicha, sindromlarning kelib chiqishi turlicha: ayrimlari xromosomalardagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq, masalan, Daun sindromi; ayrimlari gendagi o‘zgarishlar natijasida rivojlanadi; boshqa holatlarda genetik omillar bilan birga homiladorlik davridagi infeksiyalar, metabolik yoki boshqa tashqi ta’sirlar rol o‘ynashi mumkin. Shu bois har bir sindromni “bu irsiy kasallik” deb qat’iy baholash to‘g‘ri emas. Asosiysi — aniqlangan holatning sababini va bolaning individual ahvolini baholash.
Suhbatda kam uchraydigan holatlarning diagnostik murakkabliklari ham tilga olindi. Rett sindromida bola dastlab odatdagi kabi rivojlanayotgandek ko‘rinishi, keyinchalik nutq va harakat ko‘nikmalarida orqaga ketish, qo‘llarda takroriy harakatlar paydo bo‘lishi mumkin. Vilyams sindromida yurak-qon tomir tizimi muammolari, rivojlanish xususiyatlari va o‘ziga xos xulq-atvor belgilari kuzatilishi mumkin. Marfan sindromida esa skelet tizimi va boshqa a’zolar bilan bog‘liq o‘zgarishlar e’tiborga olinadi. Bunday belgilarni boshqa nevrologik yoki rivojlanish buzilishlari bilan adashtirish ehtimoli bor.
Mutaxassis ota-onalarni bolaning rivojlanishini kuzatishga, shubha tug‘ilganda pediatr, nevrolog, genetik yoki psixolog kabi tor mutaxassislarga murojaat qilishga chaqiradi. Skrining va laboratoriya tahlillari muhim, ammo ularning natijalari har doim ham yakuniy xulosa bo‘la olmaydi; yakuniy baho klinik belgilar va individual holat asosida qo‘yilishi kerak. Jamiyatda bunday bolalarni qabul qilish, erta yordam va inklyuziv ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish esa kelgusi muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Source: www.gazeta.uz