Yangi tadqiqotga ko‘ra, AQSh va Xitoyda 826 kishi ishtirok etgan ikki bosqichli ilmiy ish yuqori kognitiv qobiliyat ko‘rsatgan ayollarning jamoada ko‘proq qarshilikka uchrashini ko‘rsatdi. Ularni hamkasblari ko‘proq dushmanona deb baholagan, ular kamroq yordam olgan va ko‘proq to‘sqinlikka uchragan. Xuddi shunday yuqori ball olgan erkaklarda bunday “jazo” kuzatilmagan, Xitoydagi bir guruhda esa ularga nisbatan munosabat hatto yaxshiroq bo‘lgan. Tadqiqot kognitiv qobiliyat jamoadagi munosabatlarga qanday ta’sir qilishini va bu ta’sir jinsga qarab farqlanishini o‘rgangan.
Asosiy faktlar: Tadqiqotda jami 826 kishi qatnashgan: AQShdagi davlat universitetining 432 biznes talabasi va Xitoydagi moliyaviy kompaniyaning 394 to‘liq kunlik xodimi. Yuqori ball ayollar uchun ko‘proq dushmanlik, kamroq yordam va ko‘proq to‘sqinlik bilan bog‘langan; erkaklarda bunday oqibat kuzatilmagan. Mualliflar natijalarni ijtimoiy rol nazariyasi bilan izohlaydi, ammo ta’sirlar kichik ekanini va bu faqat bog‘liqlik ekanini ta’kidlaydi.
Tadqiqot ikki qismda o‘tkazilgan. Birinchisida AQShdagi davlat universitetining 432 biznes talabasi kichik jamoalarda real tashkilotlar uchun konsalting loyihasi ustida ishlagan. Ikkinchisida Xitoydagi moliyaviy kompaniyada jamoalarda ishlaydigan 394 to‘liq kunlik xodim so‘rovdan o‘tkazilgan. Intellekt bu yerda ish beruvchilar ishga qabul qilishda qo‘llaydigan standartlashtirilgan fikrlash va muammoni hal qilish testi bilan o‘lchangan kognitiv qobiliyatni anglatadi. Hamkasblarga hech kimning ballari aytilmagan; ular bir-birini baholagan, bir necha hafta o‘tib esa har bir ishtirokchi qancha yordam olgani va qanchalik to‘sqinlikka uchrashini, masalan, ma’lumot yashirilishini o‘zi haqida xabar qilgan.
Natijalar ijtimoiy rol nazariyasiga bog‘lanadi: jamiyat erkaklarni ko‘proq qobiliyatli va dadil, ayollarni esa iliq va qo‘llab-quvvatlovchi rollarda ko‘rishga o‘rganib qolgan. Yuqori kognitiv qobiliyatli ayol bu kutilmaga zid tushadi va hamkasblar unda iliqlik yetishmaydi deb taxmin qilishi mumkin. “Aynan shu avtomatik, yashirin taxmin intellekt bilan birga paydo bo‘lib, keyin salbiy shaxslararo xatti-harakatlarni keltirib chiqaradi”, — dedi tadqiqot muallifi Nitya Chawla DW nashriga. Xitoydagi xodimlar orasida yuqori ballli ayollar kamroq iliq deb ham baholangan; ko‘proq dushmanona ko‘ringan ayollar ishda ham, shaxsiy darajada ham kamroq yordam olgani va ko‘proq to‘sqinlikka uchrashini xabar qilgan.
Mualliflar ayollar o‘zini boshqacha tutgan bo‘lishi mumkinligini ham tekshirgan: yuqori ballli ayollar biroz ko‘proq hukmronlikka moyil deb baholangan, ammo bu ularning kamroq yordam olishi yoki ko‘proq yomon munosabatga uchrashini izohlamagan. Tadqiqotda ta’sirlar kichik ekani, u sababni isbotlamasligi, yordam va yomon munosabat ishtirokchilarning o‘z xabarlariga asoslangani, irq yoki etnik kelib chiqish o‘rganilmagani qayd etiladi. AQShdagi talabalar guruhida ikkita juda past balli ishtirokchi qo‘shilganda ayollar va erkaklar o‘rtasidagi farq statistik ahamiyatga ega bo‘lmay qolgan. AQSh talabalari orasida erkakning balli jamoadoshlarning bahosi yoki munosabatiga ta’sir qilmagan; Xitoydagi xodimlar orasida esa yuqori ballli erkaklar kamroq dushmanona deb baholanib, ko‘proq yordam olgan va kamroq yomon munosabatga uchragan.
Chawla tadqiqot e’lon qilinganidan beri ayollar unga yozib, natijalar o‘z ish tajribasiga mos kelishini aytganini, ba’zilari esa dushmanlik uchun o‘zlarini aybdor deb o‘ylaganini aytdi. U ayollarga o‘z aqlini yashirish kerak degan xulosaga qarshi chiqdi: “Bu mutlaqo noto‘g‘ri xulosa bo‘lardi”. Tadqiqot jamoasi keyingi ishlarda madaniy farqlarni sinab ko‘rish, uzoq muddatli oqibatlarni o‘rganish va ish joyidagi bunday noxolis munosabatning oldini olish usullarini baholash zarurligini ko‘rsatadi.
Source: www.dw.com