Ispaniya ayollarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi qat’iy choralarni joriy qilgan bo‘lsa-da, femitsidlar soni hali ham yuqori darajada qolmoqda. Madridda boshlangan “Artrededor” raqamli san’at loyihasi mahalliy aholining diqqatini bu qotilliklarga qaratishga harakat qilmoqda. Loyiha virtual xaritada femitsid sodir bo‘lgan joylarni belgilab, har bir hodisa haqida batafsil ma’lumot va audio tavsiflar taqdim etadi. Masalan, 078-sonli ishda erkak sherigi tomonidan 67 pichoq zarbasi bilan o‘ldirilgan ayolning dahshatli holati tasvirlangan.
Loyihani ishlab chiqqan ispan konseptual rassomi Jana Leo va uning singlisi Isabel rasmiy ma’lumotlardan foydalanib, femitsidlar haqida xabardorlikni oshirishni maqsad qilgan. Leo: “Men hamma o‘z mahallasida qayerda ayol o‘ldirilganligini bilib, o‘sha joyga tashrif buyurib, uning hikoyasini o‘rganishi kerak”, deb ta’kidlaydi. Loyiha Madrid mintaqasida so‘nggi 20 yil ichida 157 ayolning o‘limi haqida ma’lumot beradi va yillik yangilanadi.
Madridda o‘tkazilgan tadbirda ishtirokchilar loyihani muhokama qilib, maktab va universitetlarda o‘g‘il bolalar va yoshlarga ayollarga nisbatan zo‘ravonlik haqida o‘qitish zarurligini ta’kidladilar. Ba’zilar erkaklarga g‘azabni boshqarish va his-tuyg‘ularini to‘g‘ri yo‘naltirishni o‘rgatish kerakligini aytishdi, boshqalari kompaniyalarda ta’lim dasturlarini joriy qilishni taklif qildi.
Ispaniya Yevropa Ittifoqida gender asosidagi zo‘ravonlikka qarshi kurashda namunali davlat sifatida ko‘riladi. 2004-yilda u blokda birinchi bo‘lib bu muammoni tizimli deb tan olib, tegishli qonunlar va choralarni joriy qildi. So‘nggi 20 yil davomida batafsil statistikalar mavjud bo‘lib, raqamlar biroz kamaygan. 2025-yilda Ispaniyada erkaklar 48 ayolni o‘ldirgan. Shuningdek, mamlakatda ayollarga nisbatan zo‘ravonlik ishlari bilan shug‘ullanadigan 461 ixtisoslashtirilgan jinoyat sudlari mavjud.
Biroq, muammolar ham kuzatilmoqda. O‘tgan yili jinoyatchilarning kiyishi kerak bo‘lgan GPS kuzatuv tizimli elektron bilaguzuklarida nosozliklar aniqlandi – ularni osonlikcha buzish mumkin edi va ularni kiyganlarni aniq joylashuvini aniqlab bo‘lmadi. Bu yil esa, yanvar va fevral oylarida o‘ldirilgan 10 ayoldan 6 tasi oldin politsiyaga shikoyat qilganligi ommaga ma’lum bo‘lganda, noroziliklar kuchaydi. Ispaniya Tenglik vaziri Ana Redondo: “Ba’zan biz o‘z vaqtida yetib bora olmaymiz va himoya choralari ba’zan etarlicha tez va samarali emas”, deb tan oldi.
Potentsial vositalarni izlash jarayonida sun’iy intellekt (AI) ham o‘rganilmoqda. Madriddagi Karlos III universitetidagi kichik guruh ayolning ovozidan uning zo‘ravonlik qurboni ekanligini aniqlash uchun AI dan foydalanish imkoniyatini tadqiq qilmoqda. Tadqiqotchi Karmen Pelaez Moreno: “Qurbonlar boshidan kechirgan travma ularning ovoziga ta’sir qiladi, chunki u ularning ifoda uslubi, tovushi va reaktsiyasini o‘zgartiradi”, deb tushuntiradi. So‘nggi yillarda 150 ayol, shu jumladan 50 nafari erkak zo‘ravonligi qurboni, loyihada ishtirok etgan, psixologlar ham jalb qilingan. Holatlarning taxminan 80%ida AI zo‘ravonlik qurbonlarini aniqlay olgan.
Pelaez Moreno bu texnologiyaning potentsiali shundaki, ayollar ko‘pincha o‘zlarini zo‘ravonlik qurboni sifatida tan olishda qiyinchilik chekadi. Yangi texnologiya shifoxona yoki politsiya bo‘limlarida erta ogohlantirish belgilarini aniqlashga yordam berishi mumkin. Professor: “Bu AI vositasi ogohlantirish va diqqat bilan ko‘rib chiqish tavsiyasi kabi ishlaydi, bu odam zo‘ravonlik qurboni bo‘lishi mumkin”, deb izohlaydi. Bunday AI vositasini keng miqyosda qo‘llash uchun qo‘shimcha mablag‘ kerak bo‘ladi.
Loyiha ixtirochisi Leo uchun muhim narsa – unutmaslik. U “Artrededor”ni xabardorlikni oshirish va zo‘ravonlikdan jabr ko‘rganlarga yordam berish usuli deb hisoblaydi. Leo: “Buni urush qurbonlari uchun ham qilasiz”, dedi. Ushbu maqola nemis tilidan tarjima qilingan.
Source: www.dw.com