Agar AQSh vitse-prezidenti JD Vance va Eron parlamenti raisi Mohammad Bagher Ghalibafning Islomoboddagi surati olinadigan bo‘lsa, bu 1979-yilgi Islom inqilobidan keyin ikki davlat o‘rtasidagi eng yuqori darajadagi yuzma-yuz uchrashuv bo‘ladi. Bu muhim voqea, garchi munosabatlar yengillashmasa ham, dunyoni larzaga solgan urushni tugatish va diplomatik yo‘l bilan kelishuvga erishish uchun harakatlanish istagini bildiradi.
Biroq, Prezident Trampning ikki haftalik beqaror o‘t ochishni to‘xtatish muddati ichida “tinchlik kelishuvi” bo‘lishi haqidagi optimistik bashorati amalga oshishi uchun hech qanday imkoniyat yo‘q; kelishuv shartlari e’lon qilinganidan beri bahsli va buzilgan. Eron tomoni oxirgi daqiqagacha kelish yoki kelmaslik haqida noaniqlikni saqlab, Isroil esa Livanda o‘t ochishni to‘xtatish bo‘lmasligini ta’kidladi.
Agar jiddiy va uzluksiz muzokaralar boshlansa, bu 2018-yilda Trampning birinchi muddati davrida oldingi yadro kelishuvidan chiqib ketganidan keyin eng muhim harakat bo‘ladi. U Obma ma’muriyatining tashqi siyosat yutug‘i deb ko‘rilgan kelishuvni “tarixdagi eng yomon kelishuv” deb rad etgan. O‘shandan beri, jumladan Bayden prezidentligi davrida ham, muhim taraqqiyot qayd etilmadi.
Xalqaro Inqirozlar Guruhi eksperti Ali Vaezning ta’kidlashicha, yuqori martabali amaldorlarning yuborilishi va barcha tomonlar uchun muvaffaqiyatsizlikning yuqori xavfi ilgari bo‘lmagan imkoniyatlarni ochishi mumkin. Biroq, u bu safar “ko‘p marta qiyinroq” ekanligini ta’kidlaydi. Ikki tomon o‘rtasidagi tafovutlar keng, ishonchsizlik chuqur, ayniqsa Eron uchun, chunki 2025-yil iyun va shu yil fevral oylaridagi oldingi muzokaralar Isroil-Amerika urushining boshlanishi bilan to‘satdan to‘xtatilgan.
Muzokara uslublari ham keskin farq qiladi: Tramp o‘zining maxsus elchisi Stiv Vitkoff va kuyovi Jared Kushnerni eng yaxshi kelishuvchilar deb maqtaydi, ammo Eron bu elchilarni Isroilga juda yaqin deb hisoblab, aloqalarni vitse-prezident JD Vance darajasiga ko‘tarishni talab qildi. Vance nafaqat AQSh ma’muriyatida rasmiy lavozim egasi, balki Tramp jamoasidagi ushbu harbiy kampaniyaga eng kuchli skeptik sifatida ham ko‘riladi. Eron, shuningdek, muzokaralar asosan ishonchli vositachi Ummon orqali bilvosita olib borilishini talab qilish orqali cheklovlar qo‘ydi.
Tarixiy kontekstda, 13 yil oldin Eronning sobiq oliy rahbari Oyatulloh Ali Xomeneiy “qahramoncha moslashuvchanlik” deb atalgan yadro muzokaralarini kuchaytirishga rozilik bergan edi. Hozir esa, urush boshidagi suiqasdda otasi o‘ldirilgandan keyin hokimiyatga kelgan uning o‘g‘li Mojtaba Xomeneiy Islomoboddagi amerikalik elchilar bilan uchrashuvga ruxsat berdi, ammo u hujumda jarohatlangan va uning ishtiroki va hokimiyati noaniq. Kuchli islom inqilobiy gvardiyasi kabi qattiq qanotchilar hozir ustunlik qilmoqda, Eron iqtisodiyoti chuqur inqirozda va yanvar oyidagi milliy norozilik namoyishlari bostirilgandan keyin ichki norozilik kuchaymoqda.
Tramp bu olti haftalik urush “rejim o‘zgarishi”ni amalga oshirganini va Eronning yangi rahbarlarini “kamroq radikal, ancha oqilona” deb ta’riflaydi. Haqiqat payti yaqinlashmoqda, amko yana bir xavotirli fikr bor: 13 yil oldin muzokaralar boshlanganda, ular “bir-biridan uzoq” ekanliklarini aytishgan. Eron AQSh uning uranni boyitish “huquqini” tan olishini talab qilgan, AQSh esa buni rad etib, Islom Respublikasi yadro quroli izlayotganidan shubhalangan. Hozir AQSh bu huquqni tan olishga tayyor ekanligini bildirmoqda, faqat Eron hududida boyitish bo‘lmasa. Tarix o‘zini takrorlamasligi mumkin, lekin u o‘xshash ohangda davom etadi.
Source: www.bbc.com