Dunyo bo‘ylab kompaniyalar birinchi tijorat yadro sintezi reaktorini yaratish uchun poyga qilmoqda. Germaniya startaplari ham yirik korporatsiyalar va xususiy investorlar ko‘magida bu poygada ishtirok etmoqda. Biroq, mablag‘larning asosiy qismi AQSh va Xitoyga yo‘naltirilgan.
Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, 2050-yilga kelib yadro sintezi bozori 350 milliard dollardan oshishi mumkin. Bu texnologiya ob-havoga bog‘liq bo‘lmagan, xavfsiz va chiqindisiz elektr energiyasini va’da qiladi. An’anaviy yadro bo‘linishidan farqli o‘laroq, sintezda halokat xavfi juda past va radioaktiv chiqindilar hosil bo‘lmaydi.
O‘nlab yillar davomida asosiy e’tibor ITER kabi yirik davlat loyihalariga qaratilgan edi. 35 davlat ishtirokidagi ushbu loyiha 2007-yilda boshlangan bo‘lsa-da, xarajatlar keskin oshib, muddatlar bir necha marta uzaytirildi. Hozirda ishga tushirish 2034-36 yillarga rejalashtirilgan.
Shu bilan birga, xususiy kompaniyalar soni ortib bormoqda. F4E hisobotiga ko‘ra, 77 ta kompaniya yadro sintezini bozorga chiqarish ustida ishlamoqda. Ulardan 42 tasi AQShda, 8 tasi Xitoyda, 6 tasi Buyuk Britaniyada joylashgan. Germaniyada esa Focused Energy, Marvel Fusion, Proxima Fusion va Gauss Fusion faoliyat yuritmoqda.
Xususiy investitsiyalar hajmi 2025-yil oxiriga kelib 13 milliard yevrodan oshdi. Ularning 53% AQSh kompaniyalariga, uchdan bir qismi esa Xitoy kompaniyalariga yo‘naltirilgan. Yevropa kompaniyalari atigi 700 million yevro olgan. Germaniya startaplari Marvel Fusion va Focused Energy eng katta mablag‘larni jalb qilgan.
Focused Energy hammuassisi Markus Rotning so‘zlariga ko‘ra, Germaniya tadqiqot institutlari va sanoat bazasiga ega bo‘lib, kam mablag‘ bilan tezroq rivojlanishi mumkin. Kompaniya lazerli sintez texnologiyasiga tayanadi va 2022-yilda AQSh tadqiqotchilari tomonidan muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilgan.
Nemis energetika giganti RWE 2026-yil may oyida Focused Energy’ga qo‘shimcha 60 million yevro ajratdi va Biblisdagi sobiq atom elektr stansiyasi hududida prototip qurilishini rejalashtirmoqda. Rotning aytishicha, tijorat reaktori 2040-yillarning boshida ishga tushishi mumkin, ammo bu uchun davlat yordami zarur.
Source: www.dw.com