O'zbekistonda pensiya tizimini kompleks isloh qilish taklif etilmoqda. Iqtisodiyot va moliya vazirligi (Mineconomfin) tomonidan e'lon qilingan loyihaga ko'ra, pensiya yoshi bosqichma-bosqich oshiriladi, minimal mehnat staji ko'paytiriladi, to'lovlar yangicha hisoblanadi va o'zini-o'zi band qilgan shaxslar uchun ijtimoiy soliq to'lash majburiy bo'ladi. Vazirlik allaqachon tayinlangan pensiya va nafaqalar qayta ko'rib chiqilmasligini yoki kamaytirilmasligini alohida ta'kidladi. O'zgarishlar faqat kelajakdagi pensiya to'lovlariga taalluqli bo'ladi.
Islohot zarurati demografik o'zgarishlar bilan bog'liq. Vazirlik ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatda o'rtacha umr ko'rish davomiyligi 67,9 yoshdan 75,4 yoshga oshgan. 2025-yilda pensionerlar aholining 11,2 foizini tashkil etgan bo'lsa, 2040-yilga borib bu ko'rsatkich 15 foizga yetishi mumkin. Shu bilan birga, amaldagi davlat pensiya ta'minoti to'g'risidagi qonun hali 1993-yilda qabul qilingan.
Hozirda pensiya tayinlashda oxirgi o'n yillikdagi besh yillik ish haqi hisobga olinadi. Mineconomfin bu muddatni bosqichma-bosqich 20 yilgacha oshirishni taklif qilmoqda. Bunda eng past ish haqi bo'lgan 10 foiz davr hisobdan chiqariladi. Bu, masalan, kasallik yoki boshqa sabablarga ko'ra daromad vaqtincha kamaygan davrlarni hisobga olmaslik imkonini beradi. 2028-yildan boshlab esa hisobga olinadigan maksimal ish haqi miqdorini 12 baravardan 13 baravarga oshirish taklif etilmoqda. Hozirgi pul ifodasida bu 6 million so'mdan 6,6 million so'mga ko'tarilishini anglatadi.
Mehnat stajiga bo'lgan talab ham o'zgaradi. Hozirda pensiya olish uchun kamida 7 yillik staj talab qilinadi. 2027-yildan boshlab bu ko'rsatkichni har yili bir yilga oshirib, 2034-yilga borib 15 yilga yetkazish taklif etilmoqda. Zarur stajni to'play olmagan fuqarolar uchun pensiya yoshiga yetgandan keyin besh yil o'tib yoshga doir nafaqa olish imkoniyatini saqlab qolish taklif qilinmoqda.
Islohotning alohida bloki o'zini-o'zi band qilgan shaxslarga qaratilgan. Mineconomfin ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistonda ularning soni 5,9 millionga yaqin. Biroq 2025-yilda faqat 860 ming nafar o'zini-o'zi band qilgan shaxs ijtimoiy soliq to'lagan. Vazirlik ushbu toifadagi shaxslar uchun ijtimoiy soliq to'lashni majburiy qilishni, amaldagi stavkani saqlab qolishni taklif qilmoqda. Hozirda yillik to'lov 440 ming so'm atrofida. Uni bo'lib-bo'lib, masalan, oyiga 36 ming so'mdan to'lashga ruxsat berish rejalashtirilmoqda. Soliq to'lovi mehnat stajiga hisoblanadi va pensiya huquqlarini shakllantiradi. Bundan tashqari, o'zini-o'zi band qilganlar uchun vaqtincha mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va tug'ish bo'yicha ijtimoiy to'lovlar nazarda tutilishi mumkin.
Rasmiy daromadga ega fuqarolarga ham ishlamaydigan oila a'zolari uchun ixtiyoriy ravishda ijtimoiy soliq to'lashga ruxsat berish taklif etilmoqda. Bu ular uchun mehnat staji va pensiya huquqlarini shakllantirish imkonini beradi. Shuningdek, jamg'arma tizimini o'zgartirish taklif etilmoqda. Vazirlik qayd etishicha, hozirda fuqarolar unda ixtiyoriy ravishda kam ishtirok etmoqda: 2025-yilda bunday ishtirokchilar soni 12,5 ming kishini tashkil etgan. Shu sababli pensiya yoshiga yetgunga qadar pensiya jamg'armalaridan foydalanish qoidalari va davlat tomonidan qo'shma moliyalashtirish mexanizmini qayta ko'rib chiqish taklif etilmoqda.
Umuman olganda, islohot yetti yo'nalishni o'z ichiga oladi, jumladan pensiya yoshi, to'lovlarni hisoblash tartibi, ijtimoiy sug'urta tizimi va pensiya xizmatlarini raqamlashtirish. Loyiha hali yakuniy emas. Uning jamoatchilik muhokamasi 30-sentabrgacha davom etadi.
Source: podrobno.uz