Hozir tasavvur qilish qiyin, ammo Germaniya va Eron bir vaqtlar hayratlanarli darajada yaqin bo‘lgan. Bu umumiy tarixda nemis shoiri, “Arabistonning Lorens”i deb atalgan nemis diplomat va eronlik malika muhim rol o‘ynagan.
Germaniya va Eron o‘zaro aloqalarni hozirgi ko‘rinishga kelishidan ancha oldin boshlagan. Dastlab, bu aloqalar asosan madaniy edi; keyinchalik rasmiy diplomatik munosabatlar o‘rnatildi. 1814-yilda 65 yoshli nemis shoiri Yoxann Volfgang fon Gyote forsiy shoir va mutasavvif Hofizning “Hofiz devoni” tarjimasini o‘qiganida hayratga tushdi. U Hofizni o‘zining ruhiy sherigi deb bilgan va 1819-yilda “G‘arbiy-Sharqiy devon” asarini nashr etdi, unda sevgi, hayotning o‘tkinchiligi va madaniy ochiqlik mavzularini yoritgan.
Qadimda Fors keng imperiya bo‘lsa-da, asrlar davomida hukmron mavqeyini yo‘qotdi. 19-asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasidagi “Buyuk o‘yin”da Fors ularning kurashida piyoda bo‘lib qoldi. Qojar sulolasi davrida Fors sudi Britaniya va Rossiya ta‘siridan chiqish uchun Yevropa qirollik uylari bilan yaqinroq aloqalar izladi. 1857-yilda Fors va Prussiya qirolligi birinchi rasmiy savdo va do‘stlik shartnomasini imzoladi.
1873-yilda Fors hukmdori Nosiriddin Shoh Yevropaga tashrif buyurgan birinchi Yaqin Sharq monarxi bo‘ldi. Berlinda imperator Vilgelm I tomonidan qabul qilingan u, o‘z sayohat daftarida imperatorning ishchanligini hayrat bilan qayd etdi. Biroq, Nosiriddin Shoh ham ishchan edi: Forsda islohotlar olib borishga intildi va nemis imperiyasi bilan siyosiy va iqtisodiy aloqalarni mustahkamladi. 1885-yilda Germaniya Forsda birinchi diplomatik vakolatxonasini ochdi.
Birinchi jahon urushi paytida nemis diplomat Vilgelm Vasmuss, ba‘zida “nemis Arabiston Lorens”i deb ataladi, Forsdagi britaniyaliklarga qarshi kurashda mahalliy rahbarlarni qo‘llab-quvvatladi. U 1915-yilda Bushehrdagi Britaniya konsulligini egalladi, ammo Britaniya qo‘shinlari oldida muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Urushdan keyin Vasmuss Germaniyaga qaytdi, lekin Fors xotiralari uni tashlab qo‘ymadi va 1924-yilda Bushehrda ferma tashkil qildi, biroq bu muvaffaqiyatsiz tugadi.
1925-yilda Forsda Rizo Shoh Pahlavi hokimiyatga keldi va modernizatsiya dasturini boshladi. U texnik bilim va sanoat modellarini Yevropadan, ayniqsa Germaniyadan izladi. Nemis firmalari, jumladan Yunkers, aviatsiya rivojlanishida qatnashdi, nemis muhandislari Trans-Eron temir yo‘li qismlarini qurishda ishtirok etdi. 1929-yilda Fors va Veymar Respublikasi do‘stlik va savdo shartnomasini imzoladi.
Rizo Shoh 1933-yilda natsistlar hokimiyatga kelgach ham Germaniya bilan iqtisodiy aloqalarni saqlab qoldi. 1935-yilda u mamlakatni “Fors” emas, balki “Eron” deb atashni rasman talab qildi. Ikkinchi jahon urushi paytida Eron betaraflik e‘lon qildi, ammo 1941-yilda Britaniya va Sovet qo‘shinlari mamlakatni bosib oldi va nemisparast Rizo Shohni taxtdan voz kechishga majbur qildi. O‘g‘li Muhammad Rizo Shoh taxtga o‘tirdi va Ittifoqchilar bilan hamkorlik qildi.
Urushdan keyin ikki mamlakat o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar kuchaydi: nemis kompaniyalari Eronda zavodlar, kasalxonalar va yo‘llar qurdi. 1966-yilda qurol shartnomasi imzolandi, 1974-yilda Germaniya ishtirokida Bushehr yadro elektr stansiyasi qurilishi boshlandi. 1951-yilda Eron shohi Soraya Esfandiyori-Baxtiyoriyga uylandi, uning nemis onasi bor edi. Bu nikoh 1958-yilda farzand ko‘ra olmasligi sababli ajralish bilan yakunlandi, bu Germaniyada keng ommaviy axborot vositalarida yoritildi va ikki tomonlama munosabatlarni keskinlashtirdi.
1967-yilda shohning Germaniyaga tashrifi yana bir burilish nuqtasi bo‘ldi: birinchi marta davlat mehmoni quvonch bilan emas, balki qattiq norozilik bilan kutib olindi. Eron talabalari va muhojirlari Erondagi siyosiy repressiya va inson huquqlari buzilishlariga qarshi namoyish o‘tkazdilar. 1979-yilda shoh qulagandan so‘ng, ko‘plab G‘arb mamlakatlari yangi Islom Respublikasidan uzoqlashdi, ammo G‘arbiy Germaniya muloqot siyosatini olib bordi. 1984-yilda tashqi ishlar vaziri Xans-Ditrix Gensher yangi hukumatga tashrif buyurgan birinchi yuqori martabali G‘arb siyosatchisi bo‘ldi, biroq siyosiy keskinliklar va inson huquqlari buzilishlari bir vaqtlar yaqin bo‘lgan hamkorlikni yakunladi.
Source: www.dw.com