AQSh va Isroil rejimlarining Eron ustiga boshlagan urushi davomida mamlakatning madaniy meros ob’yektlari, ta’lim muassasalari va ilmiy-tadqiqot markazlari keng ko‘lamli vayronagarchilikka uchramoqda. Eron hukumati ma’lumotlariga ko‘ra, hozirgacha kamida 56 ta meros ob’yekti, 30 ta universitet va 55 ta kutubxona shikastlangan. Madaniyat va turizm vaziri Reza Salehi Amiriyning ta’kidlashicha, bu vayronagarchiliklar Eron milliy o‘zligiga qarshi “ataylab va ongli hujum” hisoblanadi.
Urushning dastlabki kunlarida, 28-fevralda, janubiy Minab shahridagi Shajareh Tayyibeh qizlar maktabiga qilingan zarba natijasida 170 nafarga yaqin odam, asosan 7-12 yoshli qizlar halok bo‘ldi. AQSh prezidenti Donald Tramp dastlab bu hujumni rad etgan bo‘lsa, Al Jazeera va Amnesty International kabi mustaqil tergovlar hujumning ataylab qilinganligi va AQSh ishlab chiqargan Tomahawk raketa ishlatilganligini aniqlagan.
Urush boshlanganidan beri kamida 30 ta Eron universiteti hujumga uchragan. 28-mart kuni Eron Fan va Texnologiya Universiteti (IUST) Isroil-AQSh zarbalariga uchradi, zarar va qurbonlar haqida aniq ma’lumot hali oshkor etilmagan. 29-martda Isfahan shahridagi universitet ikkinchi marta bombardimon qilindi, to‘rt nafar xodim yaralandi. 4-aprelda Tehron shimolidagi Shahid Beheshti Universitetining Lazer va Plazma Tadqiqot Instituti AQSh va Isroil samolyotlari tomonidan bombardimon qilindi. Universitet bayonotida bu hujum “olimlar xavfsizligi va mamlakat ilmiy muhitiga nisbatan hujum” ekanligini ta’kidladi.
Fan, tadqiqot va texnologiya vaziri Husayn Simaei Saraf tadqiqot markazida bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida Eron olimlari o‘n yillar davomida nishon bo‘lib kelayotganini aytdi. U 2025-yil iyun oyidagi 12 kunlik urush davrida Isroil tomonidan Shahid Beheshti Universiteti bir necha professorlari o‘ldirilganini eslatdi. Vazir “Universitetlar va tadqiqot markazlariga hujum qilish Tosh davriga qaytish demakdir” deb ta’kidladi, bu Trampning Eronni “Tosh davriga qaytarish” bilan tahdid qilgan so‘zlariga ishora edi.
Tehronning boshqa ilmiy muassasalari ham hujumga uchradi. 100 yildan ortiq tarixga ega bo‘lgan Paster Instituti, yuqumli kasalliklar, vaktsinalar va biologik mahsulotlar ishlab chiqarish bilan shug‘ullanadi, hujumga uchradi. 2026-yil 6-aprelda Tehronning yetakchi ilmiy universitetlaridan biri bo‘lgan Sharif Texnologiya Universiteti AQSh-Isroil hujumlariga uchradi, masjid va laboratoriyalari katta zarar ko‘rdi. Eronning birinchi vitse-prezidenti Muhammad Reza Aref Trampni “bunker-yoruvchi” bomba ishlatganlikda aybladi va bu hujumni “Trampning aqldan ozganligi va nodonligi ramzi” deb atadi.
Kutubxonalar ham katta zarar ko‘rdi. Eron jamoat kutubxonalari assotsiatsiyasi rahbari 4-aprel holatiga ko‘ra kamida 55 ta kutubxona shikastlangan, ulardan ikkitasi butunlay vayron qilinganini ma’lum qildi. Madaniy meros, turizm va hunarmandchilik vazirligi esa kamida 56 ta muzey, tarixiy yodgorlik va madaniy ob’yektning shikastlanganligini qayd etdi. Faqatgina Tehron shahrida 19 ta joy, jumladan G‘uliston saroyi, Katta bozor va sobiq senat binosi zarar ko‘rgan.
G‘uliston saroyi 2-martda shikastlangan, u Qojarlar davriga (1789-1925) tegishli bo‘lib, Tehronni Eron poytaxti qilgan turk sulolasi tomonidan qurilgan. Saroy forsiy hunarmandchilik va me’morchilikni Yevropa uslublari bilan uyg‘unlashtirgan. Tehronning Katta bozori ham zarar ko‘rgan, uning ayrim qismlari Qojarlar davriga borib taqaladi. Poytaxtdan tashqarida, Isfahonda 17-asrga oid Chehel Sotun saroyi va Masjidi Jome (Eronning eng qadimgi jome masjidi) ham bombardimon qilingan. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, bu masjid Eron islom me’morchiligining 12 asrlik ketma-ketligini aks ettiradi.
Madaniyat va turizm vaziri Reza Salehi Amiri 1-aprelda Al Jazeeraga bergan intervyusida xalqaro hamjamiyatning jim turishini qoraladi va ayniqsa UNESCOni barcha meros ob’yektlarining geografik koordinatalariga ega bo‘lishiga qaramay aralashmaslikda aybladi. UNESCO Eron tarixiy ob’yektlariga yetkazilgan zararni tasdiqlagan, urushdan oldin barcha tomonlarga meros ob’yektlarining koordinatalarini taqdim etganini ma’lum qilgan.
Xalqaro Inqirozlar Guruhi Eron loyihasi direktori Ali Vaezning ta’kidlashicha, Isroil va AQSh Eronning sanoat va ta’lim salohiyatini yo‘q qilish orqali 92 million aholisi bo‘lgan mamlakatni muvaffaqiyatsiz davlatga aylantirishga intilmoqda. Lekin u “bir necha ming yillik tarixga ega bo‘lgan tsivilizatsiyani havo hujumlari bilan yo‘q qilib bo‘lmaydi” deb qo‘shimcha qildi. York Universiteti siyosat va xalqaro munosabatlar bo‘yicha dotsenti Kristofer Fetherstonning aytishicha, Tramp ma’muriyati madaniy yodgorliklar va ta’lim muassasalariga qilingan hujumlarni “istisno va tasodifiy” deb ko‘rsatish o‘rniga, ularni normallashtirishga intilmoqda.
AQSh va Isroil rejimlari bunday hujumlarni ilgari ham amalga oshirgan, xususan G‘azo va Iroqda. 2003-yilda AQSh boshchiligidagi Iroq bosqini Bag‘doddagi Iroq muzeyining talon-toroj qilinishiga olib keldi, minglab artefaktlar o‘g‘irlangan yoki yo‘q qilingan. Xuddi shu yili AQSh qo‘shinlari Bag‘doddagi Iroq Milliy kutubxonasi va arxivini talon-toroj qilgan va binoni yoqib yuborgan. G‘azoda, UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, Isroil 2023-yil oktyabridan boshlab genotsidal urushi davomida 200 ga yaqin meros ob’yektini yo‘q qilgan yoki shikastlagan. 2025-yil oktyabridan “olov o‘chirish” joriy qilingan bo‘lsa-da, Isroilning G‘azoga hujumlari davom etmoqda.
Source: www.aljazeera.com