Andes hantavirusining so‘nggi epidemiyasi COVID-19 pandemiyasi davrida keng tarqalgan atamalarga — endemik, epidemiya va pandemiyaga — yana e’tibor qaratdi.

Bu tushunchalar ko‘pincha jamoat muhokamalarida chalkashtiriladi yoki noto‘g‘ri qo‘llaniladi, ammo epidemiologiyada ular aniq ma’noga ega. Muhimi, ular kasallikning qanchalik xavfli ekanligini emas, balki tarqalish usulini tavsiflaydi.

Endemik kasallik ma’lum hududlarda muntazam uchraydi. Kasallik endemik holga kelganda, bemorlar soni vaqt o‘tishi bilan nisbatan barqaror bo‘ladi. Misol: bezgak har yili dunyo bo‘ylab 300 million kishiga ta’sir qiladi, asosan tropiklarda.

Epidemiya deganda kasallikning ma’lum hududda kutilmagan darajada tez tarqalishi tushuniladi. Bu patogenning o‘zgarishi yoki yangi hududga kirib kelishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan, 16-asrda chechakning Amerikaga olib kelinishi mahalliy aholining 90% gacha qismini o‘ldirgan.

Pandemiya kasallikning mamlakatlar va qit’alar bo‘ylab tarqalishidir. Bu kasallikni nazorat qilish turli davlatlarning sog‘liqni saqlash tizimlari hamkorligiga bog‘liq. Gripp tez-tez pandemiya shaklini oladi; 1918 yilgi ispan grippi 25-50 million odamni o‘ldirgan.

Epidemiya va pandemiya atamalari odatda yuqumli kasalliklarga nisbatan qo‘llaniladi, ammo ba’zida “diabet epidemiyasi” yoki “opioid epidemiyasi” kabi metaforik ma’noda ham ishlatiladi. Biroq, ba’zi mutaxassislar bu so‘zni noto‘g‘ri qo‘llash jinoyatchilar javobgarligidan chalg‘itishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Source: www.dw.com