Bosniya va Gersegovinadagi Oliy Vakil (OHR) idorasi dushanba kuni nemis siyosatchisi Kristian Shmidt besh yillik faoliyatidan so‘ng iste’foga chiqishini tasdiqladi. Bu oddiy diplomatik almashinuv emas, balki xalqaro kuchlarning roldan kutganlari o‘zgarayotganidan dalolat beradi.
Oliy vakil lavozimi 1992-95 yillardagi Bosniya urushidan so‘ng AQSh vositachiligidagi Dayton tinchlik kelishuvini amalga oshirishni nazorat qilish uchun yaratilgan. Bu kelishuv Bosniyani serb ko‘pchilik tashkil etuvchi Respublika Srpska va bosnyak-xorvat federatsiyasiga bo‘lib, ikkala subyektni zaif markaziy hukumat bog‘lab turadi.
Yillar davomida oliy vakil lavozimi favqulodda siyosiy hokimiyatga ega bo‘lib, qonunlar chiqarish va saylangan hamda tayinlangan amaldorlarni lavozimidan chetlashtirish vakolatiga ega bo‘ldi. Shu sababli OHR rahbariyatidagi har qanday o‘zgarish oddiy diplomatik almashinuvdan ancha katta ahamiyatga ega.
Germaniyaning Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) nashri Shmidt “shaxsan qaror qilgan” deb yozgan bo‘lsa-da, bu iste’foni sof shaxsiy qadam deb o‘qish qiyin. Aslida, Bosniyadagi asosiy xalqaro aktyorlar o‘zlarining yuqori vakildan kutganlarini qayta baholagan ko‘rinadi.
Shmidt Respublika Srpska rahbariyati va uning sobiq prezidenti Milorad Dodik bilan to‘qnashuvda eng ko‘zga ko‘ringan xalqaro raqib edi. 2025 yilda Bosniya Markaziy saylov komissiyasi Dodikni oliy vakil qarorlarini e’tiborsiz qoldirgani uchun bir yil qamoq va olti yilga siyosiy faoliyatdan chetlashtirish jazosiga tortdi. Dodik hozirda Shmidtning ketishini Respublika Srpska g‘alabasi sifatida ko‘rsatmoqda.
Siyosiy tahlilchi Tanya Topic: “Kristian Shmidtning majburiy iste’fosi chuqur tashvish uyg‘otadi. Dodik va Respublika Srpska hukumati bu jangda g‘alaba qozondi, ularning maqsadi Shmidtni har qanday narxda haydash edi. Keyingi bosqich Respublika Srpskaning davlatchilik kun tartibiga yangi turtki berishi mumkin”, dedi.
Shmidtning ketishi, shuningdek, kengroq xalqaro kontekstda ko‘rib chiqilishi kerak. Bosniya kichik davlat bo‘lsa-da, Yevropa Ittifoqi, AQSh, Rossiya va Turkiya kabi yirik xalqaro aktyorlarning manfaatlari kesishgan joy. Energiya va infratuzilma sohasidagi o‘yinchilar Bosniyani strategik makon sifatida ko‘rishadi.
“Yevropaliklar hali ham amerikaliklar oldida chekinmoqda va Shmidt hech qanday qarshiliksiz topshirildi. Bosniya mo‘rt institutlar, haqiqiy qonun ustuvorligi yo‘qligi va suverenitetiga doimiy hujumlar bilan qoldi”, dedi Topic. Uning so‘zlariga ko‘ra, markazda Amerika va iqtisodiy manfaatlar turibdi, bu esa Bosniya qanday narx to‘lashi haqida savol tug‘diradi.
Siyosiy Sarayevo uchun noqulay savol tug‘iladi: agar oliy vakil kabi tashqi nazorat mexanizmi beqaror va almashtirib bo‘lmaydigan bo‘lib chiqsa, butun modelning zaifligi ochiladi. Shmidtning ketishi xalqaro boshqaruvning bir bosqichi yopilib, yangisi boshlanayotganidan dalolat berishi mumkin.
Source: www.dw.com