Fransiya prezidenti Emmanuel Makron Parijda 1994 yilgi Ruanda genotsidi qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan yodgorlikni tantanali ravishda ochdi. Bu qadam Fransiyaning Sharqiy Afrika davlati bilan munosabatlarini yaxshilash va o‘zining tarixiy roli bilan yuzlashishga urinishi sifatida baholanmoqda.
Ochilish marosimida Ruanda prezidenti Pol Kagame bilan birga qatnashgan Makron, yodgorlik “haqiqatni uzoq va sabrli izlashning cho‘qqisi” ekanini ta’kidladi. “Ruanda va Fransiya o‘rtasida misli ko‘rilmagan yarashuv yuz berdi”, dedi Makron.
“L’Archive” (Arxiv) deb nomlangan yodgorlik ikkita qora brass steladan iborat bo‘lib, unda 1994 yil aprel-iyul oylarida, asosan tutsi etnik guruhiga mansub 800 mingga yaqin odamning qirg‘in qilinishiga bag‘ishlangan yozuv o‘yilgan.
Yodgorlikning ochilishi Makronning besh yil oldin Kigaliga tashrif buyurib, Fransiyaning Ruandadagi qirg‘in haqidagi ogohlantirishlarga e’tibor bermaganligini tan olganidan keyin ro‘y berdi. Makron rasmiy uzr so‘rashdan tiyilgan bo‘lsa-da, Parij va uning g‘arbiy ittifoqchilari genotsidni to‘xtatishga irodasi yo‘qligini aytgan.
Kagame o‘z nutqida Fransiyaning o‘z mas’uliyatini tan olish harakatlarini yuqori baholab, Makronni “jasorat va insoniylik” uchun maqtadi. “Fransiya yolg‘iz emas edi, aksincha, ko‘plab davlatlar xato qilgan, ammo hech biri Fransiyadek haqiqatni tiklash va fojianing bir qismini qabul qilishga bormagan”, dedi Kagame.
1994 yilgi genotsid paytida Fransiya Ruandaning hutu hukumati uzoq vaqt homiysi bo‘lgan, bu esa ikki davlat o‘rtasida o‘n yilliklar davomida keskinlikka sabab bo‘lgan. Makron tomonidan tuzilgan komissiya 2021 yilda Fransiya genotsidni oldindan ko‘ra olmaganlikda “jiddiy va haddan tashqari” mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi kerak degan xulosaga kelgan.
Fransiya sudlari universal yurisdiksiya tamoyili asosida bir necha ruandaliklarni qirg‘indagi ishtiroki uchun hukm qilgan. May oyida Fransiya adliyasi marhum prezident Juvenal Habyarimananing 1998 yildan beri Fransiyada yashovchi bevasiga nisbatan deyarli yigirma yillik tergovni qayta boshlashni buyurdi.
Source: www.aljazeera.com