Sudan fuqarolar urushida muhim o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Harbiy rahbar Abdel Fattah al-Burxon yil boshida Rapid Support Forces (RSF) jangarilarining sobiq yuqori martabali qo‘mondoni Al-Nur Ahmad Adamni (Al-Nur al-Qubba nomi bilan tanilgan) Sudan Qurolli Kuchlari (SAF) safiga qabul qildi. Bu urushdagi eng yirik defektsiyalardan biri bo‘ldi.
SAF Xartum, Port Sudan va mamlakatning sharqiy va markaziy qismlarini nazorat qilsa, RSF g‘arbdagi keng hududlarni, xususan, Darfur va El Fasher shahrini egallab turibdi. Al-Nur al-Qubbadan so‘ng bir necha hafta o‘tib yana bir yuqori martabali RSF qo‘mondoni Ali Rizq Alloh (Al-Savanna) ham SAFga o‘tdi.
Human Rights Watch (HRW) tashkiloti ushbu defektorlarning El Fasherni qamal qilishdagi ishtirokini ko‘rsatuvchi videolarni tahlil qildi. Tashkilot RSF tomonidan 2025-yil oktabrda shaharni egallash paytida urush jinoyatlari sodir etilganini hujjatlashtirgan. Al-Burxon urush boshidanoq RSF a’zolariga umumiy amnistiya e’lon qilib, ularni armiyaga qo‘shilishga chaqirgan.
HRW tadqiqotchisi Muhammad Usmonning ta’kidlashicha, jiddiy xalqaro jinoyatlar va inson huquqlari buzilishiga yo‘l qo‘yganlar tomon o‘zgartirish orqali jazodan qutulmasligi kerak. “Har qanday qo‘mondon nazorati ostida dahshatli zo‘ravonliklarni boshdan kechirgan sudanliklar adolatga loyiq”, dedi u.
Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED) ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi defektsiyalar RSF safidagi keskinlik va “asosiy ittifoqlardagi yoriqlar”dan dalolat beradi. Tahlilchilarning fikricha, mahalliy sodiqlik markaziy qo‘mondonlikni siqib chiqarmoqda va urush o‘ljalari uchun zo‘ravon raqobatni kuchaytirmoqda.
Defektsiyalar SAF va RSF tashqi kuchlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan bir paytda ro‘y bermoqda. RSFning homiylari orasida Birlashgan Arab Amirliklari (BAA), Efiopiya, Liviya, Chad va Keniya bor. SAF esa Misr, Saudiya Arabistoni, Turkiya va Eritreya tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Eron ham SAFga harbiy yordam berganlikda gumon qilinmoqda.
O‘tgan yili AQSh razvedka manbalari Wall Street Journal nashriga BAA RSFni “Xitoyda ishlab chiqarilgan ilg‘or dronlar, kichik qurollar, og‘ir pulemyotlar, transport vositalari, artilleriya, minomyotlar va o‘q-dorilar” bilan ta’minlaganini xabar qilgan. Sudan bo‘yicha sobiq maxsus elchi yordamchisi Kemeron Xadsonning so‘zlariga ko‘ra, “RSFni urushda ushlab turgan yagona narsa – BAAdan olayotgan harbiy yordamning katta miqdori”.
2025-yilda Amnesty International ham BAA Xitoy qurollarini RSFga qayta eksport qilganiga dalil topgan. BAA bu ayblovlarni rad etib, “asossiz” deb ataydi. HRW esa may oyida “Bogotadan El Fasherga: BAAning Kolumbiya jangchilarini joylashtirishdagi roli” nomli hisobot e’lon qildi. Unda 2024-yildan beri yuzlab kolumbiyalik yollanma askarlar RSF tomonida jang qilayotgani va ularni ishga olishda BAAdagi Global Security Services Group (GSSG) kompaniyasi ishtirok etgani aytiladi.
HRW tadqiqotchisi Joy Sheaning so‘zlariga ko‘ra, kolumbiyalik pudratchilar ijtimoiy tarmoqlarda faol bo‘lgani uchun ularni kuzatish oson bo‘lgan. “Biz ularning TikTok va boshqa akkauntlaridan ma’lumot to‘pladik va ularni BAAdagi harbiy ob’ektlarda joylashganini aniqladik”, dedi u. HRW hisobotida, shuningdek, kolumbiyalik sobiq askarlar AQSh qurol tizimlarida o‘qitilgani uchun Sudanga jalb qilingani ta’kidlanadi.
Shea xalqaro hamjamiyatning jimligini tanqid qildi: “New York Times, BMT ekspertlari, inson huquqlari tashkilotlari BAAning RSFga harbiy yordami haqida qayta-qayta xabar bergan. Shunga qaramay, birorta ham Yevropa Ittifoqi davlati, AQSh yoki Buyuk Britaniya BAAning rolini ochiq tanqid qilmagan”.
Aprel oyida Conflict Insights Group tahliliy guruhi kolumbiyalik jangchilarning mobil telefonlarini kuzatish orqali BAA El Fasherning qulashiga yordam bergan degan xulosaga keldi. Tadqiqot G‘ayati (BAA)dagi harbiy tayyorgarlik markaziga olib bordi, u yerda “Cho‘l bo‘rilari” brigadasi faoliyat yuritgan. BAA bu ayblovlarni ham rad etadi.
Ammo tinch aholi uchun vaziyat yomonlashmoqda. BMT faktlarni aniqlash missiyasi El Fasher qamalini “genotsid belgilari” deb atadi. RSF El Fasherda 70 mingga yaqin odamni o‘ldirgan deb taxmin qilinmoqda. Jahon Oziq-ovqat Dasturining ma’lumotiga ko‘ra, Sudan dunyodagi eng yirik ochlik inqiroziga duch kelgan: 12 million kishi uyini tark etgan va 20 millionga yaqin kishi o‘tkir ochlikdan aziyat chekmoqda.
Source: www.dw.com