Jazirama issiq havoda odamlar konditsionerlarga murojaat qiladi, ammo elektr tarmog‘i ishdan chiqsa nima bo‘ladi? Fransiyadan AQShgacha bo‘lgan hududlarda issiqlik to‘lqinlari energiya tizimlarini chegaraga yetkazmoqda, bu esa elektr uzilishlari va narxlarning oshishi xavfini tug‘dirmoqda.
Iyun oyi oxirida Fransiyadagi jazirama issiq 70 000 ga yaqin uy xo‘jaligini elektrsiz qoldirdi. Bretanida transformator yuqori haroratda ishdan chiqqan. Taxminan 24 soat davomida, harorat 40 darajaga yaqinlashganda, aholi ventilyator yoki konditsionersiz qolib, halokatli issiqda azob chekdi.
AQSh o‘zining 250 yillik mustaqillik bayrami arafasida jazirama issiqda qolganida, federal hokimiyat elektr uzilishlari haqida ogohlantirdi. Tarmoq operatorlariga ma’lumot markazlari kabi yirik energiya iste’molchilariga zaxira generatorlariga o‘tishni buyurishga ruxsat berildi.
Butun dunyo bo‘ylab elektr tarmoqlari kuchli issiqlik to‘lqinlari va boshqa ekstremal ob-havo hodisalari ostida qiynalmoqda. AQShda issiq mavsumidagi elektr uzilishlari so‘nggi o‘n yil ichida 2000-yillarga nisbatan taxminan 60% ga oshgan. Sovutish imkoniyati bo‘lmagan issiqda bolalar, qariyalar va surunkali kasallarga ega odamlar ayniqsa xavf ostida.
Imperial kollejining barqaror energiya bo‘yicha dotsenti Iain Staffellning so‘zlariga ko‘ra, “havo isishi bilan narsalar unchalik yaxshi ishlamaydi”. U “yuqori haroratlarda nosozliklar keng tarqalgan bo‘lishini kutish kerak” deb ta’kidlaydi. Uning qo‘shimcha qilishicha, “ob-havoning o‘zgarishiga moslashish uchun energiya tizimini moslashtirish kerak”.
Issiqlik to‘lqinlari paytida elektr energiyasiga talab keskin oshadi, chunki odamlar konditsioner va ventilyatorlardan foydalanadi. Bu tarmoqni zo‘riqtiradi, ayniqsa kunning ikkinchi yarmida, quyosh energiyasi kamayganda. Shu bilan birga, elektr uzatish liniyalari kabi infratuzilma issiqlik ta’sirida cho‘kadi va qisqa tutashuv xavfini oshiradi.
2003 yilda AQShning shimoliy-sharqiy qismida va Kanadada 50 millionga yaqin odam elektrsiz qolgan edi. O‘shandan beri himoya choralari kuchaytirilgan bo‘lsa-da, ekstremal ob-havo hali ham xavf tug‘diradi. Issiqlik elektr stansiyalari ham ta’sirlanadi: ko‘mir, gaz va atom stansiyalarining samaradorligi har bir daraja issiqda taxminan 1% ga kamayadi.
Iyun oyidagi Yevropa issiqlik to‘lqini paytida Fransiya va Shveytsariyadagi bir qancha atom stansiyalari ishlab chiqarishni qisqartirishga yoki vaqtincha to‘xtatishga majbur bo‘ldi, chunki sovutish uchun foydalaniladigan daryolar juda issiq edi. Qayta tiklanadigan manbalar ham ta’sirlanadi: gidroenergetika suv sathining pastligidan, quyosh panellari esa yuqori haroratda samaradorligini yo‘qotadi.
Ushbu omillar birgalikda tarmoq beqarorligiga olib kelishi mumkin. Arzon quyosh yoki shamol energiyasi mavjud bo‘lmaganda, tarmoq operatorlari qimmatroq zaxira manbalariga tayanishga majbur bo‘ladi, bu esa ko‘pincha qazib olinadigan yoqilg‘ilardir. Hatto uzilishlar bo‘lmasa ham, issiqlik ulgurji elektr narxlarini oshirishi mumkin.
Mutaxassislar tarmoq komponentlarini issiqqa chidamli qilish, transformatorlar uchun qo‘shimcha sovutish tizimlarini o‘rnatish kabi kichik tuzatishlar katta ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ta’kidlaydi. Atom stansiyalari gibrid sovutish tizimlari bilan qurilishi mumkin.
Bryusselning Bruegel tahlil markazidan Aleksandr Rotning aytishicha, Yevropa elektr tarmog‘i dunyodagi eng chidamli tarmoqlardan biri bo‘lsa-da, infratuzilma eskirgan. Shu bilan birga, mamlakatlar elektr energiyasiga asoslangan qayta tiklanadigan energiya tizimlariga o‘tmoqda. 2040 yilga kelib elektr energiyasi umumiy energiya iste’molining taxminan yarmini tashkil qilishi kutilmoqda.
Rotning ta’kidlashicha, “hozirgi tizim bunga mos kelmaydi”. Bu muammoni hal qilish uchun tarmoqni modernizatsiya qilish, mamlakatlar o‘rtasida elektr oqimini kuchaytirish va tizimda ko‘proq moslashuvchanlikni yaratish kerak. Batareya saqlash qurilmalari, masalan, tarmoqdagi stressni kamaytirishga yordam beradi.
Talab tomonidagi choralar ham yordam berishi mumkin. Dinamik narxlash iste’molchilarni elektr energiyasidan eng kam yuklanish vaqtlarida foydalanishga undashi mumkin. Yevropada loyihalarning katta kechikishi mavjud: 1700 GVt qayta tiklanadigan energiya manbalari tarmoqqa ulanish uchun navbatda turibdi.
AQShda Energetika vazirligi tarmoqni kengaytirish va modernizatsiya qilish uchun katta sarmoya kiritishni e’lon qildi. Shu bilan birga, JP Morgan Chase bankining ta’kidlashicha, tarmoq elektr transport vositalari, qayta tiklanadigan energiya va energiya talab qiladigan ma’lumot markazlarining o‘sishi tufayli “tarixiy stress”ni boshdan kechirmoqda.
Source: www.dw.com