Yaman hukumati kuchlariga qarshi kurashayotgan Hutiylar 2022-yildan buyon muzlatilgan frontlardan chiqib, Bob al-Mandab bo‘g‘oziga yaqin muhim hududlarni egallashga kirishdi. Bu AQSh va Isroilning Hutiylarning Eronlik ittifoqchilariga hujumidan so‘ng mintaqada yangi jang maydonini ochdi.
So‘nggi kunlarda Eron qo‘llab-quvvatlayotgan Hutiylar Katta va Kichik Xanish orollarini hamda Qizil dengizdagi Moxa port shahrini nazoratga oldi. Bu bilan ular dunyoning asosiy energiya yo‘nalishlaridan birida o‘z ta’sirini kuchaytirdi. Yaman hukumati kuchlari esa qarshilik ko‘rsatishda davom etmoqda.
Bob al-Mandab bo‘g‘ozining ahamiyati Eron AQSh va Isroil hujumlariga javoban Hurmuz bo‘g‘ozidagi kemalar harakatini sezilarli darajada cheklay olganidan keyin yanada oshdi. Ba’zi tahlilchilar bu so‘nggi yurish global yoqilg‘i narxlariga qo‘shimcha bosim o‘tkazishini ogohlantirmoqda.
Saudiya Arabistoni uchun xavf endi faraziy emas. Sharqiy-G‘arbiy quvurga uchuvchisiz havo hujumi uyushtirilib, Fors ko‘rfazi sohilidan Qizil dengizdagi Yanbu portiga taxminan 4 foiz global neft yetkazib beruvchi 1200 km uzunlikdagi quvur to‘xtatildi. Kelajakdagi harakat noma’lum.
Ushbu quvur to‘xtatilgani va Hutiylar Qizil dengiz sohillari hamda Bob al-Mandab yaqinidagi orollarni qo‘lga kiritgani sababli Saudiya Arabistonining Hurmuz bo‘g‘ozini chetlab o‘tuvchi ikkita asosiy eksport yo‘nalishi bir vaqtning o‘zida siqilib qolish xavfi bor.
Hutiylar bilan ittifoq orqali Eron global neft iqtisodiyotining deyarli uchdan bir qismiga tahdid solmoqda, deydi Qirollik Birlashgan Xizmatlar Instituti (RUSI) tadqiqotchisi va Yaman hamda Fors ko‘rfazi bo‘yicha siyosiy tahlilchi Baraa Shiban. “Eron an’anaviy jang maydonida g‘alaba qozona olmasligini bilar edi, shuning uchun u dunyoga iqtisodiy urush olib bormoqda”, — dedi u AQShning Fors ko‘rfazida uzoq muddatli va kengaytirilgan mojaronni davom ettira olmasligi haqida. “Tramp Amerika xalqiga yana bir frontda, Yaman ichida jang qilish kerakligini aytishi mumkin emas.”
Mojaro Ar-Riyodning iqtisodiy hayot liniyalariga yaqinlashar ekan, avgust oyida Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston o‘rtasida imzolangan Makka Qo‘shma Mudofaa Kelishuvining ahamiyati yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Shu oy boshida Pokiston Mudofaa vaziri Xavaja Asif Makka pakti Saudiya Arabistoniga asossiz hujum yoki Yaman urushi qirollikka tarqalgan taqdirda ishga tushishini aytdi. “Bunga hech qanday shubha bo‘lmasligi kerak”, — dedi Asif.
Biroq bu aralashuv qanday shaklda bo‘lishi hali noma’lum. “Saudiya Arabistoni afsuski, Hutiylarga qarshi harbiy chora topishga majbur bo‘ladi, u cheklangan yoki uzoq muddatli bo‘ladimi”, — dedi Shiban. “Bunda ular o‘zlarining yangi kelishuvlarini, jumladan Makka pakti va Vashington bilan o‘n yillik ittifoqini sinab ko‘rishlari kerak bo‘ladi.”
“Ularning AQSh bilan uzoq muddatli munosabatlari bor va menimcha, AQSh shunchaki uzoqdan kuzatib tura olmaydi”, — davom etdi Shiban. “Oxir-oqibat, AQSh Saudiya Arabistoniga hech bo‘lmaganda logistika, razvedka va taktik yordam ko‘rsatishi kerak bo‘ladi.”
Biroq, hozircha Vashington Hutiylarga qarshi kurashga unchalik tayyor emas. AQShning Axios yangiliklar saytining juma kuni xabar berishicha, Saudiya Arabistonining valiahti Muhammad bin Salmon (MBS) oldingi kuni AQSh prezidenti Donald Trampga ikki marta qo‘ng‘iroq qilib, Hutiylarga qarshi harbiy harakatlar boshlashga chaqirgan. Saytning xabariga ko‘ra, har ikkala holatda ham Tramp rad etgan.
Bir necha kun o‘tgach, Dublinda bo‘lgan Tramp jurnalistlarga Hutiylarning o‘zlari aloqaga chiqib, uning ma’muriyatiga AQSh kuchlariga qarshi jang qilishni istamasligiga ishontirishganini aytdi. Bir kun o‘tgach, AQSh vitse-prezidenti JD Vens Vashington Hutiylar bilan hamda mintaqadagi ittifoqchilari, jumladan Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari bilan bevosita muzokaralar olib borayotganini tasdiqladi.
“AQShning Hutiylar bilan bevosita gaplashishi foydali emas, va AQSh prezidentining bu haqda global sahnada gapirishi undan ham foydasiz”, — dedi Kembrijdagi Girton kolleji prezidenti va Yaman ishlari bo‘yicha mutaxassis Elizabet Kendall. “Hutiylar siyosiy tan olinishni va xalqaro e’tiborni xohlaydi. Mana, endi ular bunga erishdi. Bunday bevosita muzokaralar qonuniylik beradi. Ular, shuningdek, har qanday potentsial ko‘p tomonlama yondashuvga to‘sqinlik qiladi”, — dedi u avvalgi muzokaralarga ishora qilib, u yerda Ummon AQSh va isyonchilar o‘rtasida vositachi bo‘lgan.
Biroq tahlilchilar Saudiya Arabistoni Hutiylarga qarshi bevosita kurashishga qodir ekanligini ta’kidlaydi. Qirollik hali ham mintaqadagi eng yaxshi moliyalashtirilgan havo kuchlari va havo mudofaa tarmoqlaridan biriga ega, Taizda Hutiylarga qarshi kurashayotgan Yaman hukumati qo‘shinlarini qo‘llab-quvvatlagan va 2022-yilgi sulhdan oldin koalitsiyaga rahbarlik qilgan.
“Saudiya Arabistoni AQSh ko‘magisiz ham to‘xtatib turish va javob qaytarish imkoniyatiga ega emas deb o‘ylash noto‘g‘ri”, — dedi Yevropa Tashqi Aloqalar Kengashidan Cinzia Bianco. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu Makka pakti ittifoqchilariga murojaat qilishni yoki bir tomonlama harakat qilishni o‘z ichiga olishi mumkin. “Aslida, Ar-Riyod AQShning to‘xtatib turishi avvalgidek ishlamasligini boshdan kechirdi, shuning uchun ular harbiy va siyosiy darajada to‘xtatib turishni bildirish uchun ijodiy, assimetrik va gibrid usullarni izlaydilar.”
Source: www.aljazeera.com