Nyu-Yorkda BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasi bo‘lib o‘tmoqda, biroq ekspertlar tashkilot mablag‘, ta’sir va Xavfsizlik Kengashidagi boshi berk ko‘cha tufayli ekzistensial inqirozni boshdan kechirayotganini ta’kidlamoqda. Asosiy mojarolar hal bo‘lmayapti, AQSh va Rossiya kabi yirik davlatlar Xavfsizlik Kengashini o‘z irodasiga bo‘ysundirmoqda. A’zo davlatlar BMTda hisobdorlikni ta’minlashning yangi mexanizmlarini va o‘z tashvishlarini ifoda eta oladigan yangi Bosh kotibni izlamoqda. Tashkilot G‘azoda o‘z ekspertlari genotsid deb atagan voqealarni to‘xtata olmagani uchun tanqid qilinmoqda.
Xalqaro inqiroz guruhining BMT bo‘yicha bo‘lim boshlig‘i Daniel Fortining so‘zlariga ko‘ra, jahon yetakchilari BMT Bosh Assambleyasi yaxshi ahvolda deb o‘ylamaydilar, ammo ko‘pchilik bu maydonning kuchini tushunadi. “Kichik davlatlar, o‘rta qudratli davlatlar va hatto ba’zi yirik davlatlar vakillarining aksariyati BMT global muloqot maydoni sifatida muhimligini tan oladilar”, — deydi Forti. BMT bir vaqtning o‘zida bir nechta mojarolarni — Erondan tortib Sudan va Myanmadagi ko‘pincha e’tibordan chetda qoladigan falokatlargacha — boshqarishga harakat qilmoqda.
Ukraina urushida BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning birinchi sakkiz oyida 2025-yilning butun davriga qaraganda ko‘proq tinch aholi halok bo‘lgan. Hatto NATO davlatlari ham o‘z hududlariga tarqalish xavfidan xavotirda. Rossiya Xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyalariga bir necha bor veto qo‘ygan, ammo Ukraina Prezidenti Volodimir Zelenskiy BMT Bosh Assambleyasi oldida chiqish qilib, a’zo davlatlarni Moskvani to‘xtatishga yordam berishga chaqirmoqda. Chorshanba kuni Zelenskiy Rossiyaning to‘liq miqyosli bosqinidan buyon beshinchi marta Assambleya oldida so‘zlab, Xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyalariga veto qo‘yilishiga qaramay, Moskvani jazolashga qaratilgan iqtisodiy choralarni yanada kuchaytirishga chaqirdi. “Ko‘plaringiz BMTdagi vetodan suiiste’mol qilish dunyoni zaiflashtirib, tinchlikni uzoqlashtirishini bir necha bor ko‘rgansiz”, — dedi Zelenskiy.
Isroilning G‘azodagi urushida BMT Isroilning xatti-harakatlarini genotsid deb baholadi, ammo real ta’sir o‘tkaza olmayapti. Xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyalariga bir necha bor veto qo‘yildi, BMT yordam agentliklari Isroil tomonidan nishonga olindi, ammo hech qanday javobgarlik bo‘lmadi. AQSh, Isroil va Eron o‘rtasidagi davom etayotgan urush butun dunyoga iqtisodiy ta’sir ko‘rsatmoqda va Yamanni yana fuqarolar urushiga tortish xavfini tug‘dirmoqda. “Ukrainadan G‘azoga, Sudangacha va hozir Eronda bo‘layotgan voqealar — veto muammosi BMTni ojiz qoldirmoqda”, — deydi Erasmus universiteti professori Alanna O‘Malley.
BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish bu hafta Al Jazeera muxbiri Jeyms Beyzga bu mojarolar butun dunyoda haqiqiy gumanitar ta’sir ko‘rsatayotganini, jumladan oziq-ovqatga kirishning qisqarishi, yoqilg‘i narxlarining o‘sishi va global inflyatsiyani aytdi. Fortining so‘zlariga ko‘ra, BMT Bosh Assambleyasi bunday mojarolar ishtirokchilari uchun ba’zi muhokamalar imkonini beradi, ammo yirik kelishuvlarga erishish ehtimoli past. Biroq Assambleya hali ham 193 a’zo davlat teng bo‘lgan yagona forumdir va davlatlar veto boshi berk ko‘chalarini yumshatish uchun yangi tartiblarni qo‘llashga va tarixiy mexanizmlarga murojaat qilishga harakat qilmoqda, deydi O‘Malley.
1950-yildagi Koreya urushi boshi berk ko‘chasidan kelib chiqqan rezolyutsiya BMT Bosh Assambleyasiga Xavfsizlik Kengashida veto qo‘yilgan masalalarni muhokama qilish imkonini berdi. 2022-yilda Ukraina bo‘yicha boshi berk ko‘cha Xavfsizlik Kengashining doimiy vakillarini (Xitoy, Fransiya, Rossiya, Buyuk Britaniya va AQSh — P5) veto qo‘llaganlarida BMT Bosh Assambleyasi oldida tushuntirish berishga majbur qiluvchi yangi mexanizmni yaratdi. “Maqsad P5 uchun tizimda ko‘proq hisobdorlikni o‘rnatish, vetoni nafaqat qiyinlashtirish, balki undan foydalanish ko‘p siyosiy kapital talab qilishini ta’minlash”, — deydi O‘Malley. 2023-yildan va Isroilning G‘azodagi urushidan buyon islohot chaqiriqlari kuchaydi, BMT Bosh Assambleyasida Xavfsizlik Kengashiga qarshi “misli ko‘rilmagan” ko‘pchilik ovozlari bo‘ldi.
BMT Bosh Assambleyasi oldidagi eng katta muammo — yirik global kuchlar o‘z yo‘lidan ketayotganda dolzarblikni saqlab qolishdir. AQSh Prezidenti Tramp ma’muriyati o‘zining “Tinchlik kengashi”ni tuzdi, bu organ o‘z maqsadlarining bir nechtasiga erishdi, ammo Xavfsizlik Kengashi roziligini oldi va BMT agentliklari tomonidan bajarilgan vazifalarni (masalan, yordam tarqatish yoki qochqinlarni boshqarish) o‘z zimmasiga olishni da’vo qilmoqda. BMTdan norozi bo‘lgan Tramp tashkilotning maxsus ma’ruzachilariga, shuningdek, Xalqaro jinoiy sud kabi tashkilotlarga sanktsiyalar qo‘ydi. Vashington yolg‘iz o‘zi emas: Xitoy Prezidenti Si Szinpin bu hafta AQShda bo‘ladi, ammo BMT Bosh Assambleyasida qatnashmaydi. U oxirgi marta 2021-yilda video orqali chiqish qilgan, bu yil esa umuman o‘tkazib yuborib, AQSh Prezidenti Tramp bilan yakkama-yakka muzokaralarni tanladi. Xitoy BMTga ijobiy qaraydi, ko‘pincha Xavfsizlik Kengashidan global masalalarda foydalanadi, deydi Forti, ammo u BRICS va SHHT kabi maydonlar orqali muqobil variantlarni ham izlamoqda.
BMTga muqobil izlashga turtki — Xavfsizlik Kengashi eng ziddiyatli vaziyatlarda majburiy rezolyutsiyalarni qabul qila olmasligi, chunki doimiy a’zolar o‘z manfaatlaridan kelib chiqib veto qo‘yishlari mumkin. Guterrish bu hafta Al Jazeeraga bunday harakatsizlik “jazosizlik muhitini” yaratayotganini, yirik global kuchlarning xatti-harakati o‘rta qudratli davlatlar va boshqalarni “hech narsa bo‘lmaydi, shuning uchun ular xohlagan narsani qilishlari mumkin” deb o‘ylashga undayotganini aytdi. Guterreshning vakolati 31-dekabrda tugaydi va Xavfsizlik Kengashi uning o‘rnini egallaydigan nomzod bo‘yicha tavsiyasini e’lon qilishi kutilmoqda. “Bizda bu mojarolarni hal qilish uchun katta siyosiy kapitalga ega bo‘lmagan Bosh kotib bor edi va u ko‘p masalalarda katta tashabbus ko‘rsatmadi”, — deydi O‘Malley. Guterresh 2023-yilda G‘azo masalasini Xavfsizlik Kengashiga olib chiqish uchun kamdan-kam qo‘llaniladigan 99-modda vakolatlaridan foydalangan. Ammo BMT katta moliyaviy muammolarga ham duch kelmoqda, AQSh kabi yirik donorlar qisqartirmoqda, bu G‘arbiy Sohil va G‘azoda yordam yetkazishni qiyinlashtirmoqda. “Demak, uning [Guterreshning] haqiqiy moliyaviy kapitali ham yo‘q”, — deydi O‘Malley. Guterreshning o‘rnini egallash uchun nomzodlar Kengashning 15 ovozidan kamida to‘qqiztasini olishi va P5dan birortasining vetosidan qochishi kerak. Fortining so‘zlariga ko‘ra, a’zo davlatlar urushlarning oldini olishga qaytadigan, shuningdek, BMTning boshqarib bo‘lmaydigan va qimmatga tushishiga oid tanqidlarga javob beradigan nomzodni izlamoqda. “Ular BMTning diplomatik ishi, ta’sirini moliyaviy qisqartirishlar va tubanlikka yugurish bilan muvozanatlashlari kerak bo‘ladi”, — deydi Forti.
Source: www.aljazeera.com