Efiopiyaning shimoliy Tigray viloyatida 2022-yilgi tinchlik kelishuvidan so'ng yana jangovar harakatlar boshlandi. Tigray kuchlari 23-sentabr kuni keng ko'lamli hujum uyushtirdi, qo'shni Afar va Amhara viloyatlarida ham janglar davom etmoqda. Bu 2022-yilda Pretoriya kelishuvi bilan yakunlangan oldingi urushdan keyin eng jiddiy keskinlashuvdir.
Britaniyalik jurnalist va Afrika Shoxi bo'yicha mutaxassis Martin Plautning so'zlariga ko'ra, mojaro Efiopiya chegaralaridan tashqariga chiqishi mumkin. "Agar mojaro avj olib ketsa, Eritreya va Efiopiya o'rtasidagi qarama-qarshilikka Sudan kuchlari ham jalb qilinishi mumkin, bu esa butun mintaqani urushga tortadi", — dedi u DW ga bergan intervyusida.
Qurolli mojarolar joylashuvi va hodisalari ma'lumotlari loyihasi (ACLED) ning Sharqiy Afrika bo'yicha katta tahlilchisi Jalale Getachew Birru ham mojaroni alohida ko'rib bo'lmasligini ta'kidladi. "Efiopiya misoli Afrika Shoxi uchun alohida holat emas. U qo'shni davlatlarni ham qamrab oladi va butun Afrika Shoxi bo'ylab namoyon bo'lmoqda", — dedi u.
Afrika Ittifoqi ham vaziyatdan chuqur xavotirda. 23-sentabr kuni Afrika Ittifoqi Komissiyasi raisi Mahmud Ali Yusuf yangi siyosiy va harbiy ittifoqlar 2020-yildan buyon erishilgan yutuqlarni orqaga qaytarish xavfi borligini ogohlantirdi. Ittifoq zudlik bilan keskinlikni to'xtatishga, Pretoriya kelishuvi doirasida to'g'ridan-to'g'ri muzokaralarni qayta boshlashga va Efiopiya qo'shnilarini vazminlikka chaqirdi.
Tigray xalq ozodlik fronti (TPLF) yaqinda bosh vazir Abiy Ahmed hukumatini ag'darishga intilayotgan oltita boshqa qurolli guruh bilan ittifoq tuzdi. Ularning orasida oldingi urushda TPLFga qarshi kurashgan Amhara Fano harakati ham bor. Ittifoq yagona harbiy kuch emas, ammo uning tuzilishi Efiopiya hukumatini bir vaqtning o'zida bir nechta jabhalarda kurashishga majbur qilishi mumkin.
Afar viloyatidagi janglar alohida ahamiyatga ega, chunki bu hudud Efiopiyani Djibuti bilan bog'laydigan asosiy transport yo'lagini o'z ichiga oladi. Bu yerda davom etayotgan janglar Efiopiyaning muhim iqtisodiy hayot liniyasiga tahdid solishi mumkin. Bundan tashqari, Afardan narida Eritreya joylashgan.
2020-2022-yillardagi Tigray urushida Eritreya qo'shinlari Efiopiya federal kuchlari bilan birga TPLFga qarshi kurashgan. O'shandan beri Addis-Abeba va Asmara o'rtasidagi munosabatlar yomonlashdi. Efiopiyaning Qizil dengizga chiqish ambitsiyalari Eritreyaning xavfsizlik xavotirlarini kuchaytirdi. "Urush, albatta, avj olishi mumkin va Eritreya jalb qilinishi mumkin", — dedi Plaut.
Sudan 2023-yildan beri Sudan qurolli kuchlari (SAF) va Tezkor qo'llab-quvvatlash kuchlari (RSF) o'rtasida urush olib bormoqda. Bu mojaro mintaqaviy kuchlarni jalb qilib, dunyodagi eng katta gumanitar inqirozlardan birini keltirib chiqardi. Plautning ta'kidlashicha, Efiopiya va Eritreya allaqachon qarama-qarshi tomonlarda bilvosita ishtirok etmoqda. "Efiopiyaliklar RSF va Hemedti tomonida", — dedi u. "G'arbiy Efiopiyada RSF jangchilarini ta'minlaydigan va o'qitadigan baza borligi haqida kuchli dalillar mavjud", — qo'shimcha qildi Plaut. DW bu da'voni mustaqil ravishda tasdiqlamagan.
Birlashgan Arab Amirliklari (BAA) RSFni qo'llab-quvvatlaganlikda ayblanmoqda, ammo buni rad etadi. Plaut Eritreya, Misr va Saudiya Arabistonini Sudan qurolli kuchlarini qo'llab-quvvatlovchi davlatlar sifatida ko'rsatadi. "Demak, Eritreya ham, Efiopiya ham urushda bilvosita rol o'ynamoqda", — dedi u. Agar Efiopiya va Eritreya to'g'ridan-to'g'ri jangovar harakatlarga kirishsa, Sudanning raqib kuchlari yangi vaziyatdan foydalanishga intilishi mumkin.
Plaut zanjirli reaktsiya xavfini ko'radi: "BAA RSFni, Saudiya Arabistoni esa Eritreya va Sudan qurolli kuchlarini qo'llab-quvvatlayotgani sababli, bularning barchasi ko'payib, bir mojaro boshqasiga olib kelishi mumkin. Shunday qilib, hamma narsa mintaqadagi umumiy mojaroga aylanadi", — dedi u.
Bob-el-Mandeb bo'g'ozi dunyodagi eng muhim yuk tashish nuqtalaridan biri bo'lib, Qizil dengizni Aden ko'rfazi va Hind okeani bilan bog'laydi. Eritreya va Djibuti uning g'arbiy tomonida, Yaman esa sharqiy tomonida joylashgan. Yamandagi urush allaqachon Qizil dengiz atrofidagi beqarorlik xalqaro yuk tashishni qanday buzishi va tashqi kuchlarni jalb qilishi mumkinligini ko'rsatdi.
Eritreyaning joylashuvi va Assab portini nazorat qilishi unga Tigraydan ancha uzoqroq strategik ahamiyat beradi. Efiopiya-Eritreya munosabatlaridagi har qanday jiddiy yomonlashuv Qizil dengizning kengroq xavfsizlik arxitekturasiga ta'sir qilishi mumkin. Saudiya Arabistoni va BAA ham Afrika Shoxi bo'ylab keng siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik manfaatlarini rivojlantirgan. Ularning manfaatlari ba'zi sohalarda bir-biriga mos keladi, boshqalarida esa, xususan Sudan bo'yicha, farq qiladi.
Bularning hech biri mintaqaviy urush muqarrar degani emas. Tigraydan Fors ko'rfazigacha cho'zilgan yagona harbiy ittifoq haqida hech qanday dalil yo'q. Efiopiyaning qurolli guruhlari raqobatdosh manfaatlarga ega, Eritreya to'g'ridan-to'g'ri aralashuvdan qochishi mumkin va Sudanning urushayotgan tomonlari o'z ustuvorliklariga ega. Ammo mojarolar o'zaro bog'lanish uchun umumiy qo'mondonlik tuzilmasiga ehtiyoj sezmaydi.
Tigray urushi yuz minglab odamlarning hayotiga zomin bo'ldi va millionlab odamlarni uy-joyidan mahrum qildi. Pretoriya kelishuvi keng ko'lamli jangovar harakatlarni to'xtatdi, ammo mojaroning asosidagi ko'plab siyosiy va hududiy nizolar hal qilinmagan. Bugun Tigray yana urush holatida, Efiopiya bir nechta qurolli harakatlarga qarshi turibdi, Eritreya potentsial harbiy ishtirokchi hisoblanadi va Sudan allaqachon fuqarolar urushiga botgan.
Plaut gumanitar oqibatlar yana og'ir bo'lishi mumkinligidan ogohlantiradi. "Bu juda qonli mojaroga aylanish xavfi bor", — dedi u DW ga. "Axir, oxirgi Tigray urushida 600 ming kishi halok bo'lgan." Ammo u oldingi qurbonlar soni albatta oshib ketishini bashorat qilmaydi. "Umid qilamizki, ishlar bu tomonga ketmaydi", — dedi u.
Source: www.dw.com