Iroq iqtisodiyoti og'ir sinovdan o'tmoqda. Mamlakat importga qaram bo'lib, oziq-ovqat, dori-darmon, maishiy texnika va sanoat xom ashyosini chetdan keltiradi. Yagona yirik eksport mahsuloti — neft bo'lib, uning katta zaxiralari tufayli savdo balansi ijobiy edi. Ammo fevral oyining oxirida AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi boshlanishi va Hormuz bo'g'ozi orqali erkin savdo to'xtatilishi bilan vaziyat tubdan o'zgardi. Endi Iroq Bosh vaziri Ali al-Zaydiy mamlakatni "favqulodda iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelgan" deb ta'rifladi.
Al-Zaydiyning so'zlariga ko'ra, urush natijasida Iroq taxminan 60 milliard dollar neft daromadidan mahrum bo'ldi. Mamlakat odatdagi Fors ko'rfazi yo'llari orqali neftning 90 foizini eksport qila olmadi. Bu yo'llar Vashington va Tehron o'rtasidagi muzokaralarda markaziy o'rinni egallab, Eron bo'g'ozdan erkin o'tishni AQSh bosimini yumshatish va Eron portlaridagi blokadani olib tashlash bilan bog'laydi. Bu Iroq uchun katta zarba, chunki neft daromadlari federal byudjetning 90 foizdan ortig'ini tashkil qiladi.
Yuk tashish yo'llarining buzilishi ta'minot zanjirlariga ham ta'sir qildi, transport vaqtini va xarajatlarini oshirdi, importni kamaytirdi. Bag'doddagi supermarket egasi Alaa-Eddin Sulaibiyning aytishicha, do'konida sotiladigan import tovarlar ulushi urushdan oldin 90 foiz bo'lgan bo'lsa, hozir 70 foizga tushgan. "Biz mahalliy mahsulotlarni sotishga majburmiz, hatto ular importnikidan sifat jihatidan past bo'lsa ham", dedi u. Uning qo'shimcha qilishicha, import tovarlari narxi 25-30 foizga oshgan. Bunga Fors ko'rfazidagi uzilishlar, Xitoydan tovarlarning yetkazib berish muddati uzayishi, yoqilg'i va transport xarajatlari, xususan Turkiya bilan savdodagi qiyinchiliklar sabab bo'lgan.
Al Jazeeraga ma'lum qilgan bir qancha savdogarlar Xitoydan import qilinadigan tovarlar sezilarli kechikishlarga uchraganini, ba'zi hollarda yetkazib berish uch oygacha cho'zilganini aytishdi. Bunga importchilarning Hormuz bo'g'ozini chetlab o'tish uchun uzoqroq yo'llarni tanlashi yoki dengiz to'siqlarida kechikishlar sabab bo'lgan. Inqiroz Iroq dinoriga bosim o'tkazdi, u AQSh dollariga nisbatan tushib ketdi. O'tgan hafta parallel bozorda dollar taxminan 1600 dinorga ko'tarilgan bo'lsa, bu hafta 1575 dinorga tushdi. Urushdan oldin bu ko'rsatkich 1540 dinor edi. Rasmiy kurs (taxminan 1300 dinor) va parallel bozor kursi o'rtasidagi tafovut biznes uchun noaniqlik tug'dirib, iste'molchilarga moliyaviy yukni oshirmoqda.
Shu bilan birga, Iroq hukumati Bag'dodga neft daromadlari orqali keladigan dollarlarning mavjudligi va o'tkazilishi bilan bog'liq muammolarni hal qilmoqda. 2003-yilda AQSh bosqinidan keyin Saddam Husayn hukumati ag'darilgach, mamlakat neft daromadlari AQShdagi maxsus hisobvarag'iga joylashtirildi va pul Bag'dodga o'tkazildi. Bu o'tkazma har yili AQSh prezidenti tomonidan yangilanadi, maqsad Iroqning moliyaviy resurslarini himoya qilish. Ammo bu tizim Vashingtonga hisobvaraqdan Iroqqa dollar oqimi ustidan katta nazorat beradi. Aprel oyida Tramp ma'muriyati hisobvaraqdan Iroqqa jismoniy naqd pul jo'natishni to'xtatib, faqat elektron dollar o'tkazmalarini chiqara boshladi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, bu Iroqdagi Eron tarafdori militsiyalar faoliyati ustidan bosim bilan bog'liq. Iyul oyida jismoniy naqd pul jo'natmalari qisman tiklandi, ammo AQSh bir qancha xususiy Iroq banklarini Eronga yirik miqyosda dollar kontrabandasi bilan shug'ullanganlikda aybladi.
Mahalliy hisobotlarga ko'ra, Iroq Markaziy banki (CBI) tijorat banklarini yetarli dollar bilan ta'minlashda qiyinchiliklarga duch kelmoqda, ayniqsa importni moliyalashtirish uchun, bu mahalliy bozorlarda narxlarning oshishiga olib kelishi mumkin. CBI shanba kuni bayonot berib, "chet el valyutasiga bo'lgan barcha talablarni, shu jumladan tashqi savdoni moliyalashtirishni qondirish uchun yetarli xorijiy zaxiralarga ega" ekanligini ta'kidladi. Markaziy bank parallel bozor kursining o'sishini "spekulyatsiya, kutishlar va ayrim tomonlarning Iroqning iqtisodiy va moliyaviy barqarorligini buzishga qaratilgan mintaqaviy geosiyosiy sharoitlardan suiiste'mol qilishi" bilan izohladi. Shunga qaramay, urush davom etar ekan va neft daromadlari tushar ekan, Iroq moliyasiga bosim kuchaymoqda. Iroq Bosh vazirining moliyaviy maslahatchisi Mudher Mohammed Salih televideniye intervyusida CBI xorijiy zaxiralari urush boshlanishidan oldin taxminan 106 milliard dollarni tashkil etgan bo'lsa, avgust oyi oxiriga kelib 80 milliard dollarga tushganini aytdi.
Iqtisodchilarning ta'kidlashicha, inqiroz Iroq iqtisodiyotidagi uzoq muddatli tuzilmaviy zaifliklarni, xususan neft daromadlari va import tovarlariga qaramlikni ochib berdi. Anglia Ruskin universitetining xalqaro iqtisodiyot bo'yicha tadqiqotchisi Ziad al-Hashimiy Al Jazeeraga bergan intervyusida: "Bu inqiroz Iroq iqtisodiyoti tuzilmasidagi chuqur nomutanosibliklarni, xususan iqtisodiyotni notinch davrlarda himoya qila oladigan kafolatlarning yo'qligini ko'rsatdi", dedi. Uning qo'shimcha qilishicha, hukumatning tezkor choralari cheklangan: "Iroq hukumati qila oladigan narsa — qarz olish kabi qisqa muddatli choralar, bu haqiqiy yechim emas. Haqiqiy yechimlar uzoq vaqt talab qiladi: neft eksport bozorlarini diversifikatsiya qilish, davlat xarajatlarini tizimli boshqarish va korruptsiyaga qarshi kurashni davom ettirish."
Source: www.aljazeera.com