Quyoshdan kelib chiqayotgan tabiiy yorugʻlik va energiya 150 million kilometr uzoqlikdagi ulkan termoyadroviy jarayonlar natijasida hosil boʻladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasiga qarashli Yadro fizikasi institutida joylashgan VVR-SM tadqiqot reaktori esa ilm-fan va tibbiyot ehtiyojlari uchun atom yadrosining boʻlinish jarayonlaridan amaliy foydalanish imkonini beradi. Mutaxassis Jamshid Qayumov atom tuzilishi, Quyoshning energiya manbalari va yadro reaktorlarining ishlash mexanizmlarini oddiy va tushunarli misollar yordamida batafsil tushuntirib berdi.
Asosiy faktlar: Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, atom hajmi va uning yadrosi oʻrtasidagi nisbat ulkan tafovutga ega boʻlib, yadro oʻta kichik hajmda ulkan massani jamlaydi. VVR-SM reaktori yordamida amalga oshirilayotgan ilmiy ishlar mamlakatda zamonaviy tibbiyot va texnologiyalarni rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
Atom va uning yadrosining oʻlchamlarini tasavvur qilish uchun olimlar qiziqarli qiyosni keltirishadi. Agar yadro oddiy yongʻoqdek tasavvur qilinsa, atomning oʻzi «Bunyodkor» stadioni kattaligidek boʻlishi mumkin. Qizigʻi shundaki, ana shu ulkan atomning deyarli barcha massasi uning markazidagi mitti yadroda jamlangan. Yadro musbat zaryadlangan protonlar va zaryadsiz neytronlardan tashkil topgan boʻlib, bir xil zaryadli zarralar bir-birini itarishi kerakligiga qaramay, kuchli yadroviy taʼsir tufayli ular birgalikda mahkam ushlab turiladi. Bu kuch elektromagnit kuchdan taxminan yuz baravar kuchliroq boʻlib, faqat oʻta yaqin masofalardagina oʻz taʼsirini koʻrsatadi.
Baʼzi kimyoviy elementlarning nurlanishi va barqaror emasligi ularning tarkibidagi proton va neytronlar nisbatiga bevosita bogʻliq. Masalan, uglerod yadrosida oltita proton va oltita neytron mavjud boʻlsa, ogʻirroq uran yadrosida 92 ta proton va 146 ta neytron mavjud boʻlib, ularning nisbati taxminan birga bir yarimni tashkil etadi. Barqaror boʻlmagan ogʻir yadrolarning oʻzgarishi tibbiy misollar orqali tushuntiriladi: xuddi ortiqcha vaznga ega bemor sogʻlom holatga intilgani kabi, nobarqaror yadro ham barqarorlikka erishish uchun oʻz-özidan parchalanadi va nurlanish hosil qiladi.
Kelgusida Yadro fizikasi institutining VVR-SM reaktori bazasida ilmiy-tadqiqot ishlarini yanada kengaytirish, tibbiyot uchun zarur boʻlgan izotoplar ishlab chiqarishni koʻpaytirish rejalashtirilgan. Mutaxassislar yadro energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish borasidagi saʼy-harakatlarni davom ettirib, yoshlar oʻrtasida fizika faniga boʻlgan qiziqishni oshirishga alohida eʼtibor qaratmoqdalar.
Source: kun.uz