Yangi futbol mavsumi boshlanishi bilan yana bir bor texnologiyaning sportdagi o‘rni qizg‘in muhokama qilinmoqda. Video yordamchi hakam (VAR) joriy etilganiga o‘n yil bo‘ldi, ammo uning atrofidagi bahslar tobora kuchaymoqda. Texnologiya o‘z vazifasidan chetga chiqdimi?

Xalqaro futbol assotsiatsiyalari kengashi (IFAB) VAR tizimini tasdiqlaganiga o‘n yil bo‘ldi. Sun’iy intellekt (AI) jadal rivojlanayotgan bir paytda texnologiyaning sportdagi roli yana kun tartibiga chiqdi. Janubiy Karolina universitetining sun’iy intellekt va sport bo‘yicha assistenti Susmit Gulavani fikricha, VAR dastlab inson xatolarini kamaytirish va hakamni asosiy qaror qabul qiluvchi sifatida saqlab qolish uchun yaratilgan edi. Biroq vaqt o‘tishi bilan uning qo‘llanish doirasi va ta’siri kengaydi. AI yordamida yarim avtomatik ofsayd texnologiyasi (SAOT) kabi yangi texnologiyalar qaror qabul qilishning markaziy qismiga aylandi. Bu aniqlikni oshirgan bo‘lsa-da, texnologiya mukammal natija berishi kerak degan umidni kuchaytirdi.

Aynan shu yerda “missiya kengayishi” hissi paydo bo‘ladi. Endi VAR deyarli har bir munozarali qarorni hal qilishi kutilmoqda, ammo ko‘plab holatlar, masalan, qoidabuzarlik yoki qo‘l bilan o‘ynash bo‘yicha qarorlar hali ham inson talqinini talab qiladi. Mukammallikka intilish muxlislarni uzoq kutishga va chalkashlikka olib keladi, bu esa tez va ravon o‘yinni buzadi. Jazirama yozgi Jahon chempionati buning yaqqol misoli bo‘ldi. Shunga qaramay, texnologiya sportga yanada chuqurroq kirib bormoqda.

Bundesligada VAR joriy etilganiga to‘qqiz yil bo‘ldi. Jahon chempionatidan so‘ng nemis rasmiylari VAR ikkinchi sariq kartochkalar va burchak to‘plari bo‘yicha ham qaror qabul qilishiga ruxsat berishini tasdiqladi. Biroq bu texnologiyaga qo‘shimcha vakolatlar berilishi mamlakatdagi uyushgan muxlislar guruhlari tomonidan norozi qarshi olindi. Ular avgust oyida VARni bekor qilishga chaqiruvchi muvofiqlashtirilgan kampaniya boshladilar. Asosiy xabar: texnologiya “futboldan zavqni o‘g‘irladi” va kameralarni yana qutiga solish vaqti keldi. Bu Germaniyada ayniqsa muhim, chunki ko‘plab muxlislar klub a’zolari bo‘lib, ular klub harakatlari va o‘yin boshqaruviga real ta’sir o‘tkazadi. Germaniyadagi VAR operatsiyalari rahbari Yoxen Drees texnologiyani olib tashlash o‘rniga uni takomillashtirish tarafdori.

Gulavani fikricha, VAR kengroq ijtimoiy tendentsiyaning yorqin namunasidir. Texnologiya qanchalik qobiliyatli bo‘lsa, biz unga shunchalik tayanamiz, ammo uning roli qayerda boshlanib, qayerda tugashini hal qilishimiz kerak. AI samaradorlik va mahsuldorlikni sezilarli darajada oshirishi mumkin, ammo bu kengayish maxfiylik, shaffoflik, javobgarlik, ekologik xarajatlar va inson mulohazasi markazda qolishi kerak bo‘lgan joylar haqida muhim savollar tug‘diradi. Texnologiyasiz sportni tasavvur qilish qiyin. Biznes, ishga qabul qilish va tadbirlarni boshqarishda AI allaqachon samaradorlikni oshirmoqda.

VAR uchun boshqa tizim kerak bo‘lishi mumkin. O‘tgan yilgi U20 erkaklar o‘rtasidagi Jahon chempionatida NFLdagidek “challenge kartochkalar” sinovdan o‘tkazildi. Murabbiylar vaziyatlarni ko‘rib chiqishni so‘rashlari mumkin edi, bu doimiy takrorlar va sekin harakatli tahlillarning aralashuvini kamaytiradi. Rasmiy nomi “Football Video Support” (FVS) bo‘lgan bu yondashuv sinovdan o‘tkazilmoqda, ammo u qimmat VARning o‘rnini bosuvchi emas, balki arzonroq alternativasi sifatida ko‘rilmoqda. Gulavani ta’kidlashicha, texnologiyaga qaror qabul qilishni almashtirish emas, balki qo‘llab-quvvatlash vositasi sifatida qarash kerak. AI va VAR kabi texnologiyalar katta hajmdagi ma’lumotlarni tez va izchil qayta ishlashga qodir, ammo ular ko‘plab sport qarorlari talab qiladigan kontekst, niyat yoki noziklikni to‘liq tushuna olmaydi. Inson hakamlari hali ham o‘yin qoidalarini talqin qilishlari va ob’ektiv “to‘g‘ri” javob bo‘lmagan vaziyatlarda mulohaza yuritishlari kerak.

Avvalgi davrga qaytish dargumon, ammo muammo tanish: sport texnologiyani inson ishtiroki va his-tuyg‘ularini yo‘q qiladigan darajada boshqaruvchi emas, balki yordamchi rolga qaytarishning yo‘lini topa oladimi? Agar topa olsa, bu aks-sado sport maydonlaridan tashqarida ham eshitilishi mumkin.

Source: www.dw.com