Tomsk davlat universiteti olimlari Gʻarbiy Sibir mintaqasida uch yil davomida olib borilgan keng koʻlamli kuzatuvlar natijasida olingan qor namunalarining barchasida mikroplastik zarrachalarni aniqlashga muvaffaq boʻlishdi. "Pollutants" ilmiy nashrida chop etilgan ushbu tadqiqot Oltoy togʻoldi hududlaridan to Qutb doirasigacha boʻlgan ulkan hududni qamrab oldi. Namunalar 2021–2023-yillar oraligʻida, yaʼni qor qoplami eng koʻp toʻplangan davrda 23 ta maxsus kuzatuv stansiyalaridan yigʻib olindi. Tadqiqot ishlari Tomsk, Novosibirsk, Omsk, Tyumen va Kemerovo viloyatlari, shuningdek, Xanti-Mansi va Yamal-Nenets avtonom okruglari hamda Oltoy oʻlkasini oʻz ichiga oldi.
Mutaxassislarning hisob-kitoblariga koʻra, qor qoplamining har bir kvadrat metriga toʻgʻri keladigan zarrachalarning oʻrtacha soni 2021-yildagi 711 tadan 2023-yilda 1112 taga qadar sezilarli darajada koʻpaygan. Garchi mikroplastik hududlar boʻylab notekis taqsimlangan boʻlsa-da, yillar davomida uning umumiy oʻrtacha miqdori barqaror ravishda oshib borayotgani qayd etilgan. Mualliflar buni mintaqada qor qoplamida mikroplastik toʻplanishining xavotirli tendensiyasi sifatida baholamoqdalar.
Olingan tahlil natijalari shuni koʻrsatdiki, topilgan zarrachalarning 90 foizdan ortigʻini aynan tolalar tashkil qiladi. Mayda parchalar ulushi 8 foizgacha yetgan boʻlsa, plyonka boʻlaklari va sharsimon zarrachalarning miqdori birgalikda 2 foizdan oshmagan. Asosan oʻlchami 300 dan 1000 mikrometrgacha, yaʼni 0,3–1 millimetr boʻlgan zarrachalar koʻp uchragan. Xususan, 2022–2023-yillarda namunalar tarkibida polietilentereftalat – PET ulushi 40 foizdan yuqori boʻlgani aniqlangan. Shuningdek, polipropilen, polietilen va polistirol kabi moddalar ham qayd etilgan boʻlib, ular sintetik matolar, kiyim-kechak, paket va turli idishlar ishlab chiqarishda faol qoʻllaniladi.
Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, tolalarning ustunlik qilishi sintetik toʻqimachilik mahsulotlari atrof-muhitni ifloslantiruvchi asosiy manbalardan biri ekanini koʻrsatadi. Qizigʻi shundaki, tahlil jarayonida mikroplastik miqdori bilan aholi zichligi, yalpi hududiy mahsulot yoki avtomobil yoʻllariga yaqinlik oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqlik topilmagan. Biroq qor qoplamining qalinligi va ifloslanish darajasi oʻrtasida oʻrtacha darajadagi bogʻliqlik kuzatilgan – yogʻingarchilik qancha koʻp boʻlsa, atmosferadagi zarrachalarning qorga choʻkish jarayoni shunchalik faollashgan.
Olimlar shuningdek, ehtimoliy ekologik xavfni bir nechta maxsus indekslar yordamida baholab koʻrishgan. Xususan, polimerlarning kimyoviy xavflilik indeksi 2021-yildagi 96,2 dan 2023-yilda 991 gacha keskin koʻtarilgan. Tadqiqot ishtirokchisi Aleksey Rednikinning tushuntirishicha, bu koʻrsatkich qoʻllanilgan baholash usulining xavfli darajadagi quyi chegarasiga toʻgʻri keladi. Bunday oʻsish namunalarda xavflilik bali yuqori boʻlgan poliakrilonitril va poliuretan moddalari paydo boʻlgani bilan izohlanadi. Shunga qaramay, potensial ekologik xavf indeksi hozircha eng past xavf toifasida qolmoqda, biroq vaziyat jiddiy kuzatuvlarni davom ettirishni talab qiladi.
Source: kun.uz