The New York Times gazetasi o‘tgan hafta oxirida Abu Dabida AQSh va Ukraina bilan bo‘lib o‘tgan uch tomonlama muzokaralar chog‘ida Rossiya delegatsiyasi tarqatgani aytilayotgan norasmiy hujjat haqida material e’lon qildi. Nashrda Kremlning 2021-yil oxirida NATO davlatlariga qo‘ygan talablari qayd etilgani, jumladan alyansning kengaymasligi, qo‘shin va bazalarni 1997-yilgi holatga qaytarish, Ukraina, Sharqiy Yevropa, Janubiy Kavkaz va Markaziy Osiyoda harbiy faollikni to‘xtatish talab qilingani aytiladi. Hujjat rasmiy tasdiqlanmagan, ammo Markaziy Osiyoning muzokara kun tartibida tilga olinishi mintaqada jiddiy munozaraga sabab bo‘ldi.
Asosiy faktlar: NYT xabariga ko‘ra, Rossiya delegatsiyasi Abu Dabidagi muzokaralarda 2021-yilgi ultimatumga o‘xshash norasmiy hujjat tarqatgan. Unda NATO kengayishidan voz kechishi va Markaziy Osiyoda ham harbiy faollikni to‘xtatishi talab qilinadi. Hujjat rasman e’lon qilinmagan; munozaralar Markaziy Osiyo o‘z pozitsiyasini qanday himoya qilishi kerakligiga qaratilmoqda.
Hujjatning asosiy urg‘usi Yevropa va Ukrainaga qaratilgan bo‘lsa-da, Markaziy Osiyoning tilga olinishi Kreml mintaqani postsovet makonidagi “istisno manfaatlar zonasi” sifatida ko‘rishda davom etayotganini ko‘rsatadi. 2021-yil oxirida ham shunga o‘xshash talablar ilgari surilgan, biroq G‘arb razvedkalari, da’vo qilinishicha, Kiyev rejimi uch kundan ortiq dosh bera olmaydi deb baholagan paytda ham NATO davlatlari bu ultimatumdan jiddiy ta’sirlanmagan edi. Bugun urushning beshinchi yili bu talablarning takrorlanishi mintaqa uchun yangi signal: passiv kuzatuvchi bo‘lib qolish xavfi saqlanmoqda.
Mutaxassislar va nashr sharhlarida asosiy savol “Ular mintaqamizni bizsiz muhokama qilishga qanday jur’at etishdi?” degan noroziqlikdan ko‘ra, Markaziy Osiyo davlatlari o‘z “qizil chiziqlari”ni qanday belgilashi kerakligiga o‘tmoqda. 2023-yilda Rossiya va Xitoyning qo‘shma bayonotida “Tomonlar Markaziy Osiyo davlatlarining suvereniteti va milliy taraqqiyotini ta’minlashda ularni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha o‘zaro muvofiqlashtirishni kuchaytirishga tayyor...” deb qayd etilgani eslatilmoqda. Hujjatda “rangli inqiloblar” importi va mintaqa ishlariga tashqi aralashuvga qarshi choralar ham nazarda tutilgani aytiladi. Muzokuralardan so‘ng AQSh rejimining maxsus vakillari Uitkoff va Kushner Moskvada bo‘lgani haqidagi xabarlar ham muhokamani kuchaytirdi.
Hozircha hujjatning haqiqiyligi rasman tasdiqlanmagan, shu bois ehtiyotkorlik bilan yondashish zarur. Biroq mintaqa davlatlari uchun amaliy xulosa aniq: diplomatiya, mintaqaviy hamkorlik va xalqaro maydondagi muvofiqlashtirishni kuchaytirish talab etiladi. Keyingi muloqotlarda Markaziy Osiyo bo‘yicha alohida bandlar paydo bo‘lishi ehtimoli, shuningdek, Toshkent va qo‘shnilarining bu masalaga munosabati kuzatiladi.
Source: www.gazeta.uz