Valyuta
  • Yuklanmoqda...
Ob-havo
  • Yuklanmoqda...
Havo sifati (AQI)
  • Yuklanmoqda...

Yashil o‘sish bo‘yicha munozaralar insoniyat tsivilizatsiyasi hayot uchun muhim bo‘lgan to‘qqizta sayyora chegarasidan yettitasini kesib o‘tgani haqidagi ogohlantirishlar fonida kuchaymoqda; bularga iqlim o‘zgarishi, okeanning kislotalanishi va biosfera yaxlitligi kiradi. 2020-yilda Vena shahridagi BOKU universitetining ijtimoiy ekologiya professori Xelmut Xaberl hamkasblari bilan 800 dan ortiq tadqiqotni baholovchi hisobotni e’lon qildi. Unda iqtisodiyotlar emissiya va resurs sarfini qisqartirgan holda o‘sishi mumkinmi, degan savol ko‘rib chiqildi; IPCC ssenariylari uzoq muddatli o‘sishni past emissiyalar bilan bog‘lasa-da, to‘liq ajratish holatlari kam va notekis.

Asosiy faktlar: Olimlar bahosiga ko‘ra, Yer to‘qqizta sayyora chegarasidan yettitasini kesib o‘tgan, jumladan iqlim o‘zgarishi, okean kislotalanishi va biosfera yaxlitligi bo‘yicha. Yevropa Ittifoqi iqtisodiyoti 1990-yildan beri 70 foizdan ko‘proq o‘sgani, uglerod emissiyasi esa taxminan 40 foizga kamaygani da’vo qilinadi, biroq Hindiston, Afrikaning bir qator davlatlari va Janubi-Sharqiy Osiyoda emissiyalar o‘sishda. O‘sish va emissiyalar qisman ajratilgan joylarda ham metallurgiya, kimyo va resurs talab qiladigan tarmoqlar qimmat texnologik hamda investitsiyaviy to‘siqlarga duch kelmoqda.

Yashil o‘sish g‘oyasi iqtisodiy rivojlanishni iqlim va tabiatni muhofaza qilish maqsadlari bilan o‘sishdan voz kechmasdan uyg‘unlashtirishga intiladi. Uning asosida ko‘mir va gazni shamol, quyosh va boshqa yashil energiya bilan almashtirish, gaz qozonlarini issiqlik nasoslari bilan almashtirish, resurslarni qayta ishlash va qayta foydalanish g‘oyalari yotadi. Tarafdorlar IPCC modellariga tayanadi: jahon mahsuloti o‘sishi bilan birga qazib olinadigan yoqilg‘idan chiqadigan emissiyalar keskin kamayishi mumkin. Tanqidchilar esa bunday yondashuv zarur miqyos va tezlikda isbotlanmaganini, ishlab chiqarishni chet elga ko‘chirish milliy statistikani sun’iy yaxshilashi mumkinligini ta’kidlaydi.

BOKU professori Xelmut Xaberl g‘oyani shunday izohlagan: «Asosan, bu odatdagi ish yuritish, ammo yanada barqaror texnologiyalar bilan». U to‘liq ajratish kam uchrasa-da, «bu kelajakda ishlamaydi degani emas» deb qo‘shimcha qilgan. Misol sifatida Yevropa Ittifoqi keltiriladi: blok iqtisodiyoti 1990-yildan beri 70 foizdan ko‘proq o‘sgan, uglerod emissiyasi esa taxminan 40 foizga kamaygan. Ammo og‘ir sanoat murakkabligicha qolmoqda: po‘lat va kimyoda uglerod ishlab chiqarish jarayonlariga singgan, shuning uchun yashil o‘rinbosarlar yoki yashil vodorod katta investitsiyalarni talab qiladi. Resurs iste’moli ham to‘siq: samaradorlik xarajatlarni pasaytirib, ishlab chiqarishni ko‘paytirishi va umumiy resurs sarfini yuqori qoldirishi mumkin.

Keyingi bosqich hukumatlar va investorlar toza texnologiyalarni keng joriy eta oladimi, resurs samaradorligi qoidalarini kuchaytira oladimi va deindustrializatsiya hamda ofshor sharoitida emissiyalar qisqarishi saqlanishini isbotlay oladimi, degan savollarga bog‘liq. Olimlar yakuniy javob yo‘qligini ta’kidlaydi: yashil o‘sish texnik jihatdan mumkin bo‘lishi mumkin, ammo hozirgi tendensiyalar iqlim o‘zgarishining eng yomon oqibatlarini oldini olishga mos kelmaydi. Kelgusi IPCC baholashlari, milliy iqlim rejalari va sanoat siyosati qarorlari ayrim rivojlangan iqtisodiyotlarda da’vo qilinayotgan ajralish global modelga aylanishi mumkinmi-yo‘qmi, shuni sinovdan o‘tkazadi.

Source: www.dw.com