Yuzlab tankerlar Hormuz bo‘g‘ozining ikkala tomonida harakatsiz turibdi, chunki Eron bu strategik suv yo‘lini samarali ravishda yopdi. Bu global neft narxlarini 2022-yildan beri birinchi marta 100 dollardan yuqoriga ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. Bo‘g‘oz orqali dunyo neftining beshdan bir qismi o‘tadi, ammo Isroil va AQShning 28-fevralda Tehronni hujumga uchratganidan keyin tankerlar harakati keskin kamaydi. Osiyo mamlakatlari, jumladan Hindiston, Xitoy va Yaponiya, shuningdek, baʼzi Yevropa davlatlari energiya ehtiyojlarining katta qismini Fors ko‘rfazidan qoplaydi. Taʼminotning buzilishi global iqtisodiyotni tebranishga solishi mumkin.
Zarbani yumshatish maqsadida Xalqaro energiya agentligi (IEA) favqulodda zaxiralardan 400 million barrel neft chiqarishga qaror qildi – bu agentlik tarixidagi eng katta muvofiqlashtirilgan chiqarish. Biroq bu narxlarni pasaytirishga muvaffaq bo‘lmadi. Agentlik Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan keyin ham neft narxlarini barqarorlashtirish uchun taxminan 182 million barrel chiqargan edi. Agentlik maʼlumotlariga ko‘ra, strategik suv yo‘li orqali neft jo‘natmalari urushdan oldingi darajaning 10 foizidan kamiga tushib, global energiya tizimidagi eng muhim arteriyalardan birini tahdid qilmoqda.
Energiya strategi Naif Aldandeni: "Bu katta yaraga qo‘yilgan kichik plastersimon taʼsir qiladi", – deb taʼrifladi. U hukumatlar urushdan tebranib qolgan bozorlarni barqarorlashtirishga intilayotgan paytda dunyodagi eng katta favqulodda neft chiqarishini izohladi. AQSh Energiya axborot agentligi (EIA) hisob-kitoblariga ko‘ra, 2026-yilda dunyo neft va boshqa suyuqliklarni isteʼmol qilish o‘rtacha 105,17 million barrelni tashkil qiladi. Bu ko‘rsatkichda 400 million barrel nazariy jihatdan global isteʼmolning atigi to‘rt kunini qoplaydi. Hormuz bo‘g‘ozi orqali odatdagi harakat – kuniga 20 million barrel bilan solishtirganda ham, chiqarilgan neft odatdagi oqimning atigi 20 kuniga teng.
Aldandeni Al Jazeeraga bergan intervyusida favqulodda zaxiralar bozorlardagi vahima tinchlantirishi mumkin, lekin buzilgan tanker harakatining yo‘qolgan funktsiyasini almashtira olmasligini aytdi. "Chiqarish zarbani yumshatishi va vaqtincha asabiylikni tinchlantirishi mumkin", – dedi u, – "lekin asosiy muammo – Hormuz orqali taʼminot va tanker harakatining erkinligi hal qilinmaguncha, bu cheklangan bo‘lib qoladi". Neft narxlari bu tashvishlarni aks ettiradi. Brent nefti juma kuni savdoni barreliga 103,14 dollarda yakunladi, chunki ishlab chiqarish va tanker harakatining buzilishi xavfi kuchayganidan keyin narxlar 120 dollarga yaqinlashgan edi.
Neft mutaxassisi Nabil al-Marsoumi narxning ko‘tarilishini faqat taʼminot asoslari bilan izohlash mumkin emasligini taʼkidladi. U Al Jazeeraga: "Hormuz bo‘g‘ozining yopilishi bozor asoslari odatda belgilaganidan taxminan 40 dollar yuqoriroq geosiyosiy risk mukofotini qo‘shdi", – dedi. Shu nuqtai nazardan, strategik zaxiralarni chiqarish asosan bu mukofotni pasaytirish uchun vaqtinchalik vosita bo‘lib, bozorni asosdan qayta muvozanatlash emas. Barreliga 100 dollardan yuqori narxlar inflyatsiyani cheklash va iqtisodiy o‘sishni himoya qilish uchun kurashayotgan yirik isteʼmolchi iqtisodiyotlar uchun noqulay.
Source: www.aljazeera.com