2015-yil iyun oyida, primatolog Aaron Sandel Uganda Kibale milliy bog'idagi Ngogo shimpanzelari guruhini kuzatayotganda, g'ayrioddiy hodisani sezdi. Guruhning boshqa a'zolari yaqinlashganda, uning oldidagi shimpanzalar asabiylashib, bir-biriga tegib, begona hayvonlarga duch kelgandek harakat qila boshladilar. Sandelning so'zlariga ko'ra, bu lahzalar bir vaqtlar birlashgan guruh ichida yillar davom etgan qonli nizoning birinchi belgisi edi.
Science jurnalida chop etilgan yangi tadqiqotda, Sandel va uning hamkasblari yovvoyi shimpanzelarda birinchi marta kuzatilgan "fuqarolar urushi"ni hujjatlashtirdilar. Shimpanzalar tashqi dushmanlarga qarshi o'ldiruvchi hujumlar uyushtirishi ma'lum bo'lsa-da, birlashgan guruhning o'ziga qarshi chiqishi yangi va insonga xos hodisa hisoblanadi. Sandel: "Qo'shnilar o'rtasidagi o'ldirishlar ko'proq tashvish tug'diradi va bu insoniyatga yaqinroq. Qanday qilib bizda hamkorlik qilish qobiliyati bor, lekin bir vaqtning o'zida bir-birimizga qarshi chiqishimiz mumkin?"
Tadqiqotchilar 30 yildan ortiq kuzatuvlar asosida, dunyodagi eng katta yovvoyi shimpanzalar guruhining doimiy bo'linishini aniqladilar. 1995-yildan 2015-yilgacha ijtimoiy birlashgan bo'lgan guruh dinamikasi o'zgardi va 2018-yilga kelib ikki alohida guruh—g'arbiy va markaziy shimpanzalar paydo bo'ldi. Bo'linishdan keyingi yetti yil ichida, g'arbiy guruh markaziy guruhga 24 marta uyushtirilgan hujumlar amalga oshirib, kamida ettita erkak va 17 ta chaqaloqni o'ldirdi.
Olimlar, guruhning sinishi va fuqarolar urushiga ijtimoiy ierarxiyadagi o'zgarishlar sabab bo'lgan deb hisoblashadi. 2015-yilda Sandel g'ayrioddiy harakatlarni kuzatgan kunning ertalabida, guruhning alfa erkagi boshqa shimpanzaga bo'ysundi. Bundan tashqari, bo'linishdan oldingi yillarda bir nechta muhim keksa individlarning o'limi guruhning ijtimoiy tuzilishiga ta'sir ko'rsatgan. Sandel: "Ularning to'satdan o'limi mahallalar o'rtasidagi aloqalarni zaiflashtirdi, bu esa alfa o'zgarishi sodir bo'lganda guruhni qutblanishga moyil qildi. 2017-yildagi kasallik tarqalishi esa bo'linishni muqarrar yoki tezlashtirdi."
Bu hodisa primatlar muhofazasi uchun tashvishli bo'lishi mumkin, chunki shimpanzalar yo'qolib ketish xavfi ostida. Tadqiqot shuni ko'rsatadiki, genetik dalillarga asoslanib, shimpanzelar o'rtasidagi bunday "fuqarolar urushlari" har 500 yilda sodir bo'ladi. Biroq, Sandelning ta'kidlashicha, o'rmonlarni qirqish, iqlim inqirozi yoki kasallik tarqalishi kabi inson faoliyati ijtimoiy birlikni buzsa, guruhlararo nizolar tez-tez sodir bo'lishi mumkin.
Source: www.theguardian.com