Afg‘onistonda kambag‘allik chuqurlashib, Tolibon ayollar huquqlarini cheklayotgan bir paytda, oilaviy zo‘ravonlik yanada xavfli, kamroq ko‘rinadigan va undan qutulish qiyinroq bo‘lib bormoqda.
Og‘ir gumanitar inqiroz, aholining deyarli yarmi yordamga muhtoj bo‘lgan bir sharoitda, ko‘plab oilalarni omon qolish rejimiga o‘tishga majbur qildi. Ochlik, ishsizlik va xizmatlarning qulashi afg‘on xonadonlarida qaramlikni kuchaytirdi.
Shu bilan birga, Tolibon 2021-yilda hokimiyatga qaytganidan beri joriy etgan keng ko‘lamli cheklovlar ayollarning jamoat hayotidagi imkoniyatlarini toraytirib, ish, ta’lim va harakatlanish huquqlarini chekladi.
Bu bosimlar birgalikda ayollarga nisbatan zo‘ravonlikni xususiy sohada yashirishni osonlashtiradi, xabar berishni qiyinlashtiradi va undan qutulishni mushkul qiladi. Ayollar huquqlari himoyachilari va mahalliy jurnalistlar bir naqshni tasvirlaydi: iqtisodiy qiyinchiliklar majburiy va erta nikohlarni keltirib chiqaradi, ayollarning er yoki qaynotalarga qaramligini oshiradi va uydagi zo‘ravonlikni kamroq ko‘rinadigan qiladi.
Himoya mexanizmlari ishlamay qolganda yoki oilalar sud orqali hech qanday yo‘l ko‘rmaganda, zo‘ravonlik o‘limga olib kelishi mumkin. G‘or viloyatining Pasaband tumanidagi bir holat buni ko‘rsatadi: 18 yoshli Farzana uyda hujumga uchrab, kaltaklangan va qiynoqqa solingan holda o‘ldirilgan. U 50 yoshli, ikki xotinli erkakka turmushga berilgan edi.
Mahalliy manbalarga ko‘ra, erining ikki o‘g‘li qotillikda ayblanmoqda. Farzananing qarindoshlari hamkorlik qilishdan bosh tortgan, chunki ular kambag‘al, gumon qilinuvchilar esa boy odamlar edi. Jurnalistning aytishicha, hatto zo‘ravonlik ma’lum bo‘lsa ham, u kamdan-kam hollarda rasmiy hisobotga tushadi, chunki Tolibon matbuotni qattiq cheklagan.
Huquq guruhlari Tolibonning qonunchiligini asosiy muammo deb biladi. Rawadari tashkiloti Tolibon rahbari imzolagan hujjatda faqat er ayolni tayoq bilan urib, jiddiy jarohat yetkazsa va ayol buni isbotlay olsa, 15 kunlik qamoq jazosi belgilangani, boshqa zo‘ravonlik turlari esa taqiqlanmaganini ta’kidlaydi. Tolibon rasmiylari zo‘ravonlikka yo‘l qo‘yilganini rad etadi.
BMT maxsus ma’ruzachisining 2025 yilgi hisobotida Tolibon boshqaruvi ayollar va qizlarga qarshi “institutsionalizatsiyalashgan diskriminatsiya tizimi” sifatida tavsiflanadi. Mahalliy jurnalistning so‘zlariga ko‘ra, kichik bir tumanda bir necha kun ichida ikki ayol o‘ldirilgan bo‘lsa, butun mamlakat bo‘ylab yiliga qancha femitsid holati sodir bo‘lishini tasavvur qilish qiyin.
Source: www.dw.com