Jahon iqtisodiyoti hali ham AQSh-Eron urushining garovi bo‘lib qolmoqda. Hormuz bo‘g‘zi yopiq va uning ochilishiga hech qanday belgi yo‘q. Trampning asosiy sa’y-harakatlari diplomatiyaga qaratilgan. G‘azabli postlari va eng qattiq tahdidlariga qaramay, asosiy maqsad Tehron bilan kelishuvga erishishdir, aks holda nega uch oy davomida to‘liq miqyosli urushdan qochish kerak?
Urush ko‘proq iqtisodiy sohada ketmoqda. Eron tushunadi: Tramp katta quruqlik operatsiyasini boshlamaydi va buni uddasidan ham chiqa olmaydi. Demak, boshqa tanlov yo‘q — kelishuv izlash kerak. Albatta, Tramp o‘z mag‘lubiyatini tan olmaydi, ammo butun dunyo uning rejasi barbod bo‘lganini ko‘rib turibdi.
Biroq, bir davlat borki, u urushning to‘xtatilishidan qanchalik norozi bo‘lsa, Tramp Eron bilan murosaga shunchalik faol intiladi. Bu Isroil. Isroil nimadan qo‘rqadi? Isroilning Livanga hujumlari va harbiy operatsiyalari jahon matbuotining asosiy yangiligi bo‘lib qolmoqda. Tramp Eron bilan kelishuvni qanchalik faol izlasa, Isroilning Livanga zarbalari shunchalik halokatli bo‘ladi — Livan va “Hizbulloh” orqali u Eronni provokatsiya qilishga va AQSh-Eron kelishuvlarini buzishga harakat qilmoqda.
Nega Isroil norozi va nimadan qo‘rqadi? Agar AQSh Eron bilan kelishmasa, jahon iqtisodiyoti zarar ko‘radi, Tramp va respublikachilar o‘z mavqeini yo‘qotadi, AQShning global obro‘si tushadi, bu bilvosita Isroilga ham zarba beradi. Ammo yo‘q, isroil elitasi boshqacha fikrlaydi. Birinchidan, AQSh ulkan iqtisodiy va demografik kuchdir. O‘n minglab askarlarning halok bo‘lishi uning qulashiga olib kelmaydi. AQSh Vyetnamda yutqazdi, Afg‘oniston va Iroqda to‘liq g‘alabaga erisha olmadi, ammo global qudrati buzilmadi. Agar AQSh Eron bilan to‘liq miqyosli urush boshlasa, u yo‘qotishlarga uchraydi, ammo qulab tushmaydi, Eron esa yo‘q qilinishi mumkin. Shuning uchun Isroil AQShning Eron bilan katta urushga aralashishini orzu qiladi. Trampning obro‘si, respublikachilar, byudjetlar va amerikalik askarlarning hayoti Isroil uchun asosiy omillar emas.
Ikkinchidan, AQSh-Isroil zarbasi tufayli Eron Hormuz bo‘g‘zi ustidan to‘liq rasmiy nazorat o‘rnatmoqda. Isroil uchun bu eng yomon stsenariy, chunki Tehron dunyoning barcha davlatlari, jumladan AQShga cheksiz bosim o‘tkazish vositalariga ega bo‘ladi va bu bosimni oddiy qurolga aylantirishi mumkin — masalan, hozir Livanga hujumlar tufayli AQSh Isroilga bosim o‘tkazmoqda. Agar 28 fevralgacha bo‘lgan urushda hamma Isroilni Yaqin Sharqdagi asosiy tajovuzkor kuch deb hisoblagan bo‘lsa, Eronning Hormuz bo‘g‘zi ustidan nazorati uning mintaqaviy va global maqomini o‘zgartiradi. AQShning arab ittifoqchilari Eron bilan ko‘proq hisoblasha boshlaydi. Isroil asta-sekin mintaqaviy gegemonligini yo‘qotmoqda, shuning uchun uning orzusi — AQShni Eron bilan urushga tortish, bor-yo‘g‘ini tikish. Biroq, bu safar Tramp nafaqat Netanyahuga “yo‘q” dedi, balki isroil bosh vazirini Livandagi urush uchun tanbeh berdi.
Munosabatlarning sovishi va strategik ittifoq. Tramp va Netanyaxu o‘rtasidagi so‘nggi paytlardagi munosabatlarning sovishi AQSh-Isroil strategik ittifoqiga putur yetkazishi mumkinmi? Yo‘q, ikki davlat o‘rtasidagi aloqalar juda mustahkam va chuqur, ular rahbarlarning shaxsiy munosabatlariga bog‘liq emas. Ikki davlatni bog‘laydigan siyosiy sinf, tashkilotlar va odamlar ko‘p va kuchli. Biroq, Isroilga bo‘lgan ishonch butun dunyoda, jumladan AQShda ham keskin pasaymoqda. Jamoatchilik fikri va Yevropa Ittifoqi hukumatlari bugun Falastin tomonida, Isroil tomonida emas. Yaqinda “Yevrovidenie” tanlovida bir qancha davlatlar, jumladan asoschilardan biri Ispaniya, Isroil ishtirokchilarining chiqishini boykot qildi. AQShda ham jamoatchilik fikri o‘zgarib bormoqda. Isroilni qo‘llab-quvvatlash darajasi demokratlar orasida ham, respublikachilar orasida ham pasaymoqda. Oddiy amerikaliklar Falastinga ko‘proq ishonadi. Shu fonda Isroil urushlar va AQSh-Eron muzokaralarini buzish orqali o‘zining keng ko‘lamli loyihalarini amalga oshirishga harakat qilmoqda.
Aynan shuni Tramp Netanyaxuga telefonda aytgan edi: “Butun dunyo sizdan nafratlanadi”. Tramp bosimi ostida Netanyaxu Livandagi urushni to‘xtatdi. Ammo Isroil davlati o‘z gegemonligiga tahdid deb bilgan AQSh-Eron kelishuvini buzish uchun qulay fursatni kutadi. Mintaqada tinchlik o‘rnatish juda qiyin bo‘ladi, hatto u kelgan taqdirda ham uzoq davom etmaydi.
Source: kun.uz