Botsvananing shimolidagi Debswana olmos konlarida 14 yil ishlagan Motshwegva Rakhudu (ismi o‘zgartirilgan) bir yil oldin ishdan bo‘shatilgan. U Enabler Hires kompaniyasida 2027-yilgacha uzaytiriladigan shartnoma asosida ishlaganini, ammo ogohlantirishsiz ishdan bo‘shatilganini aytadi.
“Zarba juda katta edi”, deydi Rakhudu. “2025-yil boshida 26 000 pula (taxminan 1900 dollar) kredit olib, mashina sotib oldim, chunki ishim barqaror deb o‘yladim. May o‘rtalarida esa ishsiz qoldim.” U to‘satdan ishdan bo‘shatilishi tufayli qarz va uy-ro‘zg‘or xarajatlari bilan kurashayotganini, hech qanday kompensatsiya olmaganini ta’kidlaydi.
“Tayyorgarliksiz qolish juda qiyin bo‘ldi. Ish topish qiyin, hatto konchilikdan tashqari sohalarda ish topilsa ham, maosh ancha past. Hali ham ish qidiryapman”, deydi u. Rakhudu dehqonchilik yoki kichik biznes bilan shug‘ullanishni o‘ylagan, ammo kapitali yo‘q. Mashinasini sotish esa faqat kreditni yopishga yetadi.
Al Jazeera Enabler Hires kompaniyasining yuqori lavozimli xodimi Gaotlhobogwe Radikvataga murojaat qilgan, ammo u izoh berishdan bosh tortgan: “Men sizning savollaringizga javob bermayman, hatto Al Jazeeradansiz deb ishontirsangiz ham. Kim sizga mening raqamimni berdi? Men hech qachon jurnalistlar bilan aloqalarimni baham ko‘rmaganman.”
Ishdan bo‘shatishlar Botsvana iqtisodiyotining asosi bo‘lgan olmos sektorining keskin pasayishi fonida yuz bermoqda. Debswana Diamond Company 2024-yilda ishlab chiqarishni taxminan 27 foizga qisqartirib, 17,9 million karatga tushirgan va 2025-yilda yana 15 million karatgacha kamaytirishni rejalashtirmoqda. Kompaniya Botsvana olmos savdosining taxminan 90 foizini tashkil qiladi.
Bu pasayish butun iqtisodiyotga ta’sir ko‘rsatdi. Botsvana yalpi ichki mahsuloti 2025-yil ikkinchi choragida taxminan 5,3 foizga qisqarib, pandemiyadan beri eng keskin tushishni qayd etdi. Olmos eksport daromadining taxminan 70 foizini va davlat daromadining uchdan bir qismini tashkil qiladi.
Botsvana Konchilar uyushmasi Bosh kotibi Mbigani Gaekgotsve: “Olmosdagi pasayish endi faqat biznes masalasi emas. Bu ishchilar, oilalar, pudratchilar va butun konchilik jamoalariga ta’sir qilayotgan insoniy muammo”, deydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, noaniqlik kundalik hayotni belgilaydi: “Har kimning birinchi savoli – kelasi yil ishim bor bo‘ladimi? Shartnomalar uzaytiriladimi? Qo‘shimcha ish vaqti qisqaradimi? Bular mavhum tashvishlar emas. Ular maktab to‘lovlari, kreditlar, tibbiy xarajatlar va oilaviy majburiyatlarga ta’sir qiladi.”
Botsvana Olmos ishchilari uyushmasi raisi Dominik Obusitse Mapoka: “Ishda qolgan ishchilar tobora ko‘proq qisqa muddatli yoki vaqtinchalik shartnomalarga o‘tkazilmoqda. Bu oilalarning reja tuzishini qiyinlashtiradi, chunki ular shartnomalar uzaytiriladimi yoki yo‘qmi, bilishmaydi”, deydi. Uning aytishicha, ko‘pchilik oyiga 190-250 dollar ishlab topadi, hayot narxi esa oshib bormoqda.
Tshvane Texnologiya Universiteti siyosatshunosi Levi Ndu iqtisodiy konsentratsiya xavfini ta’kidlaydi: “Fuqarolar bir sektorga juda bog‘liq bo‘lsa, global talabning pasayishi juda zararli bo‘ladi.” U qishloq xo‘jaligi va mol go‘shti ishlab chiqarishga tezroq diversifikatsiya qilishni, shuningdek, mintaqaviy savdo aloqalarini kuchaytirishni chaqiradi.
Botsvana Mehnat va ichki ishlar vaziri Pius Mokgvare hukumat ish o‘rinlarini yo‘qotishni qoplashga harakat qilayotganini, jumladan mis qazib olishni kengaytirish va yangi loyihalarni ochishni aytdi. Diversifikatsiya qishloq xo‘jaligi, turizm va axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga ham qaratilgan.
Kichik konchilar uyushmasi prezidenti Tshepo Modibedi kichik operatorlar olmos qiymat zanjiridan chetda qolganini ta’kidlaydi. “Laboratoriyada yetishtirilgan olmoslar va qattiq qoidalar muammo, ammo ular imkoniyat ham bo‘lishi mumkin, agar siyosat inklyuziv bo‘lsa”, deydi u.
Rakhudu uchun esa global olmos bozoridagi tarkibiy o‘zgarishlar kundalik omon qolishdan uzoq. “Men hali ham qidiryapman”, deydi u. “Men faqat yana ishlash imkoniyatini xohlayman.”
Source: www.aljazeera.com