Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qochqinlar bo‘yicha Oliy Komissarligi (UNHCR) bugun e’lon qilgan hisobotiga ko‘ra, dunyo bo‘ylab kamida 117,8 million kishi, ya’ni har 70 kishidan biri majburan ko‘chirilgan.
O‘n yil ichida birinchi marta majburiy ko‘chishlar soni kamaygan – bu dunyodagi eng yirik ko‘chish inqirozlaridan qochqinlar va ichki ko‘chirilgan shaxslarning keng miqyosda qaytishi bilan bog‘liq.
2025-yilda ko‘chirilganlar sonining taxminan 4 foizga kamayishiga qaramay, bu taraqqiyot Livandagi tez o‘sib borayotgan ko‘chish inqirozi soyasida qoldi. 2026-yil mart oyining oxirida AQSh-Isroilning Eronga qarshi urushi boshlanganidan beri Isroil hujumlari bir milliondan ortiq odamni majburan ko‘chirdi, Eronda esa yana 3,2 million kishi ichki ko‘chirilgan.
117,3 million majburan ko‘chirilganlarning deyarli uchdan ikki qismi (72 foiz) atigi yetti davlatdan kelgan: Suriya, Afg‘oniston, Venesuela, Ukraina, Sudan, Falastin va Myanma.
Xalqaro huquqqa ko‘ra, qochqinlar – bu ta’qib yoki hayotiga, jismoniy yaxlitligiga yoki erkinligiga jiddiy tahdid tufayli o‘z vatanlarini tark etishga majbur bo‘lgan odamlardir.
Dunyo qochqinlarining uchdan biridan ko‘prog‘i atigi yetti davlatda yashaydi: Eron, Turkiya, Germaniya, Kolumbiya, Pokiston, Uganda va Chad.
Qochqinlar va xalqaro himoyaga muhtoj boshqa odamlarning 65 foizi o‘z kelib chiqish davlatlariga qo‘shni mamlakatlarda yashaydi. Erondagi qochqinlarning deyarli barchasi afg‘onlar, Turkiyadagilar esa suriyaliklardir.
1951-yilda BMT Ikkinchi jahon urushidan keyin Yevropadagi qochqinlar huquqlarini himoya qilish uchun Qochqinlar Konventsiyasini tuzdi. 1967-yilda konventsiya butun dunyo bo‘ylab ko‘chish muammolarini qamrab olish uchun kengaytirildi.
Qochqinlar Konventsiyasi paydo bo‘lganida 2,1 million qochqin bor edi. 1980-yilga kelib, BMT tomonidan qayd etilgan qochqinlar soni birinchi marta 10 milliondan oshdi. 1990-yilga kelib esa bu raqam 20 millionga yetdi.
2001-yilda Afg‘oniston va 2003-yilda Iroqqa AQSh bosqini, shuningdek, Janubiy Sudan va Suriyadagi fuqarolar urushlari natijasida 2021-yil oxiriga kelib qochqinlar soni 30 milliondan oshdi.
2022-yilda boshlangan Ukraina urushi Ikkinchi jahon urushidan beri eng tez o‘sib borayotgan qochqin inqirozlaridan biriga olib keldi – bir yildan kam vaqt ichida 5,7 million kishi Ukrainani tark etishga majbur bo‘ldi.
2023-yilda Sudan armiyasi va Tezkor yordam kuchlari o‘rtasidagi mojaro qochqinlar sonini 1,5 millionga oshirdi. Shu yili Isroilning G‘azo sektoridagi bombardimoni Falastin aholisiga halokatli ta’sir ko‘rsatdi – G‘azodagi 2,3 million aholining deyarli barchasi ko‘chirildi.
2025-yilda uyiga qaytgan qochqinlar va ichki ko‘chirilganlar soni 2024-yilga nisbatan 50 foizga oshib, 14,7 milliondan oshdi – bu UNHCR tomonidan qayd etilgan eng katta qaytish to‘lqini. Qaytishlarning 92 foizi atigi olti davlatga to‘g‘ri keldi: Suriya, Ukraina, Janubiy Sudan, Efiopiya, Markaziy Afrika Respublikasi va Somali.
UNHCR ogohlantiradiki, qochqinlarning qaytish shartlari idealdan uzoq – ko‘p odamlar zo‘ravonlik va beqarorlikka qaytmoqda, bu esa o‘z vataniga qaytganlarni kutayotgan xavflar haqida savollar tug‘diradi.
Source: www.aljazeera.com