AQSh va Eron imzolagan anglashuv memorandumi (MoU) tinchlik shartnomasi emas, hatto uning ishonchli asosi ham emas. Tanqidchilar uni AQSh prezidenti Donald Trampning muzokaralarga majburlanganligi va Erondan yomon kelishuvga erishganligining dalili sifatida ko‘rsatmoqda.
Ammo bu talqin haqiqatni noto‘g‘ri aks ettiradi. Tramp ma'muriyati muzokaralarga Eron rejimi nima ekanligini, nimani xohlashini va har qanday kelishuvning haqiqiy qiymatini aniq tushungan holda kirishdi. Hech kim Tehron o‘z asosiy maqsadlarini cheklovchi majburiyatlarni bajarishiga ishonmaydi.
MoU tinchlik kelishuvi emas, balki o‘zaro tushunilgan pauzadir – har ikki tomon ishonch emas, vaqt omili sabab tanlagan taktik tanaffus. Eronning kelishuvlarni buzish tarixi uzluksiz: bosim ostida muzokaralar olib boradi, kerakli narsani imzolaydi va tahdid o‘tishi bilan o‘z yo‘lini davom ettiradi.
2015-yildagi JCPOA (Birgalikda Harakat Rejasi) bu siklning yaqqol namunasidir. U Eron xatti-harakatini o‘zgartirmadi, balki moliyalashtirdi va himoya qildi. Trampning “maksimal bosim” kampaniyasi aynan shu sababdan – bunday rejimni diplomatik vositalar bilan boshqarib bo‘lmaydi, faqat kuchli bosim bilan cheklash mumkin.
Eronning yadro dasturi bu borada eng muhim masala. NPT (Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnoma) imzolovchisi sifatida Eron bir necha bor tekshiruvlarni bloklagan, yashirin boyitish ob'ektlarini qurgan va xalqaro hamjamiyatni aldagan. Bu tasodifiy emas, balki yadro quroliga ega bo‘lish maqsadidagi qasddan va doimiy aldashdir.
Eron rahbarlari oddiy xarajat-foyda hisob-kitobidan tashqaridagi teologik va strategik maqsadlarga ega. Ular xalq manfaatlari uchun hukmronlik qilmaydi; sanksiyalar oddiy eronliklarni qashshoqlashtirgan bo‘lsa-da, rejim o‘z yo‘nalishidan bir daraja ham og‘ishmadi.
Tramp ma'muriyati bu MoU orqali Eronning o‘zgarishiga ishonmaydi. Bu – har ikki tomon turli sabablarga ko‘ra tanlagan strategik pauza. Eronga iqtisodiy yengillik kerak; Trampning ikki yarim yillik muddati davomida omon qolish uning uchun g‘alabadir.
AQSh uchun esa asosiy maqsad – Hormuz bo‘g‘ozini ochiq saqlash va strategik qayta qurollanishni yakunlash. Pauza bu tayyorgarlikni tezlashtiradi. MoU muddati tugagach yoki Eron o‘z maqsadiga erishgach, yadro dasturi qayta boshlanadi va Hormuz bo‘g‘ozi yana keskinlashadi. Bu muqarrar. Savol faqat AQSh va uning ittifoqchilari o‘sha paytda qat'iy harakat qilishga tayyormi?
Source: www.aljazeera.com