Isroilda ko‘pchilik AQSh prezidenti Donald Tramp Vashingtonning Isroil bilan aloqalarini qayta ko‘rib chiqishini muqarrar deb hisoblamoqda. Bu ittifoq Isroil armiyasini 1948-yilda tashkil topganidan beri qo‘llab-quvvatlab kelgan.
Hozirda Isroil Bosh vaziri Binyamin Netanyaxu o‘zining siyosiy omon qolishi uchun xavfli yo‘ldan ketmoqda. U davom etayotgan korrupsiya ayblovlari tufayli qamoqqa tushishi mumkin va bu yilgi umumiy saylov uning lavozimidan ketishiga olib kelishi mumkin.
Vashingtonning Livanni o‘z ichiga olgan Eron bilan kelishuvga erishish zarurati va Isroil jamoatchiligining urushni davom ettirish istagi o‘rtasida Netanyaxu o‘zining qirq yillik siyosiy faoliyatidagi eng qiyin davrlardan biriga duch kelmoqda.
2025-yil iyun oyidagi Eron bilan oldingi urush paytida AQSh va Eron o‘rtasida kelishmovchiliklar haqida xabarlar paydo bo‘lganidan keyin, bir yil o‘tib, Tehron bilan qanday munosabatda bo‘lish borasidagi kelishmovchiliklar tufayli munosabatlar yanada yomonlashgan ko‘rinadi.
Eron Janubiy Livandagi Isroil urushini tugatishni Vashington bilan ikki tomonlama tinchlik kelishuvi bo‘yicha muzokaralarda asosiy talab sifatida qo‘ygan va bu AQSh va Isroilni katta kelishmovchiliklarga olib kelgan.
O‘tgan oy Oq uy tomonidan rad etilmagan telefon suhbatining sizdirilgan yozuvida Tramp, Eron bilan urushni tugatishga umid qilib, Netanyaxuni Livanga hujumlarni to‘xtatishdan bosh tortgani uchun tanqid qilgan. Tramp Netanyaxuni "aqldan ozgan" deb atagan va agar prezidentning aralashuvi bo‘lmaganida allaqachon qamoqda bo‘lishini aytgan.
Axiosga bergan intervyusida Tramp Netanyaxu "xo‘jayin kimligini bilishini" aytgan va bu ikki rahbar o‘rtasidagi munosabatlar tarangligini tan olgan.
Iyun oyidagi matbuot anjumanida JD Vens Trampni Isroilga nisbatan hozirda dunyodagi yagona hamdard rahbar deb ta’riflagan. U, shuningdek, Isroil vazirlarini AQSh-Eron kelishuvini tanqid qilishdan ogohlantirib, "vataningizni himoya qilgan mudofaa qurollarining uchdan ikki qismi Amerika qo‘llari bilan qurilgan va Amerika soliq to‘lovchilari puliga to‘langan" deb aytgan.
So‘nggi so‘rovlar nafaqat AQSh jamoatchiligi Isroilga qarshi chiqayotganini, balki Trampning o‘ng qanot populistik MAGA harakatining ayrim qismlarida ham kuchli shubha borligini ko‘rsatmoqda.
MAGAdan ajralganlar, masalan, sodiq tarafdor Marjori Teylor Grin AQShning Isroilni qo‘llab-quvvatlashini keskin tanqid qilmoqda. O‘ng qanot siyosiy doiralardagi eng baland ovozli tanqidchilardan biri sobiq televidenie boshlovchisi Taker Karlson bo‘lib, u iyun oyining oxirida Tramp nihoyat Isroil uning ma’muriyati uchun eng katta tahdid ekanligini anglaganini aytgan.
Karlson o‘z podkastida Isroilni Trampni Eronga hujum qilishga "aldagan, ishontirgan, tahdid qilgan" va bu Livanga qarshi "yana bir urush" boshlash uchun bahona bo‘lganlikda ayblagan.
Strategik va Xalqaro Tadqiqotlar Markazi (CSIS) xodimi va Jorjtaun universiteti professori Daniel Baymanning aytishicha, Tramp an’anaviy ravishda AQSh tuzumidagi eng Isroilparast partiya bo‘lgan Respublikachilarni boshqarsa-da, Isroil bilan munosabatlarda variantlarga ega.
"Prezident Tramp sezilarli moslashuvchanlikka ega. Ko‘plab respublikachilar qat’iy Isroil tarafdori bo‘lsa-da, prezident juda sodiq bazaga ega va o‘z partiyasining katta qismini o‘zi bilan olib kelishi mumkin", dedi Bayman. "Bunda unga ko‘plab demokratlar qo‘shiladi — partiya Isroilga nisbatan tobora tanqidiy bo‘lib bormoqda."
Isroilda kam odam AQShning diplomatik va harbiy yordami mamlakat tarixi davomida qanchalik muhimligini bilmaydi. 2016-yildan beri Isroil 10 yil davomida 38 milliard dollar harbiy yordam beruvchi memorandumdan foydalanmoqda — bu AQSh va boshqa davlat o‘rtasidagi eng katta kelishuvdir.
AQShning diplomatik yordami Isroilga G‘azoda 2023-yil 7-oktabrdan beri kamida 72 000 falastinlikni o‘ldirgan genotsid urushi paytida ham muhim bo‘lgan. Vashington bu masala bo‘yicha BMT muhokamalarida Isroilni qo‘llab-quvvatlab, veto huquqidan kamida olti marta foydalangan.
Isroil umumiy saylovi arafasida Netanyaxuning ko‘plab siyosiy raqiblari mamlakatning AQSh bilan kelishmovchiligi va xalqaro izolyatsiyasini ko‘p muhokama qilgan, garchi ularning aksariyati ushbu diplomatik inqirozga olib kelgan Isroil urushlarini qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa-da.
Iyun oyi o‘rtalarida sobiq bosh vazir va muxolifat rahbari Yair Lapid Netanyaxuning Isroilning asosiy ittifoqchisini saqlab qolishdagi muvaffaqiyatsizligini tanqid qilgan. "Agar biz bu hukumatni tezda almashtirmasak, Isroilning tashqi aloqalari yo‘q qilinadi", deb yozgan u X’da.
Isroil armiyasining sobiq shtab boshlig‘i va bu yilgi saylovda Netanyaxuni eng ko‘p siqib chiqarishi mumkin bo‘lgan Gadi Eizenkot bosh vazirning tashqi aloqalar bilan shug‘ullanishini tanqid qilgan. Eizenkot Netanyaxuni vaziyatni shu qadar yomon boshqarganlikda ayblaganki, bu Trampni yakka o‘zi Eron bilan kelishuv izlashga majbur qilgan va Isroilni birinchi raqamli ittifoqchidan yanada izolyatsiya qilgan.
Isroil siyosiy tahlilchisi Nimrod Flaschenbergning aytishicha, "AQSh haqiqatan ham Isroilning dunyodagi o‘rnini kafolatlaydigan ilgakdir. AQSh Isroil uchun hamma narsa — u mudofaa, texnologiya, diplomatik mavqe — hamma narsani ta’minlaydi."
Amerikalik muallif va sobiq diplomat Aaron Devid Millerning ta’kidlashicha, Tramp Isroil bilan to‘qnashgan birinchi AQSh prezidenti emas, lekin kam odam buni bunchalik ochiq qilgan. "Ammo hech bir AQSh prezidenti yoki vitse-prezidenti hozirgi ma’muriyat kabi so‘zlamagan yoki isroillik hamkasbi bilan munozaralarni sizdirmagan", dedi u. "Isroil hech qachon Kongress va jamoatchilik, ham respublikachi, ham demokrat saylovchilar orasida bunchalik mashhur bo‘lmagan."
Shunga qaramay, keskinliklarga qaramay, Tramp ma’muriyati Isroil bilan to‘liq uzilishni ko‘rib chiqayotgani haqida hech qanday ma’lumot yo‘q. Millerning so‘zlariga ko‘ra, "Agar Tramp Isroilga jiddiy bosim o‘tkazmoqchi bo‘lsa, bu uni yaxshi ko‘rsatadigan muhim yutuqni amalga oshirish uchun bo‘lishi kerak. Hozircha Livanda, G‘azoda yoki Isroil-Saudiya normalizatsiyasida bunday yutuq yo‘q."
Source: www.aljazeera.com