Eron Islom Respublikasi yangi siyosiy davrga qadam qo‘ymoqda. Eronliklar payshanba kuni o‘ldirilgan Oliy Rahbar Oyatulloh Ali Xomeneiyni Mashhad shahrida dafn etishga tayyorgarlik ko‘rmoqda.
Uning o‘g‘li va vorisi Mojtaba Xomeneiy hali ham omma oldida ko‘rinmadi. U 28 fevral kuni boshlangan urushda otasini o‘ldirgan AQSh havo hujumida yuzidan jarohat olgani aytilmoqda.
Kichik Xomeneiy — 1979 yilgi inqilobdan keyin Islom Respublikasining uchinchi oliy rahbari — hatto otasining rasmiy motam marosimlarida ham qatnashmadi.
Bu rahbarlik almashinuvi oddiy o‘zgarish emas, balki Ali Xomeneiyning qariyb 40 yillik hokimiyati davomida amalga oshirilgan chuqur institutsional o‘zgarishlarning yakunidir.
Siyosiy tahlilchi Rizo Tolibiyning so‘zlariga ko‘ra, Xomeneiy Islom Respublikasining hokimiyat tuzilmalarini bosqichma-bosqich qayta shakllantirgan. "Oyatulloh Ruhulloh Xumayniydan farqli o‘laroq, Ali Xomeneiy tizimni tizimli ravishda qayta qurishni boshladi", dedi Tolibiy.
So‘nggi 37 yil ichida keksa ruhoniylar va shia seminariyalarining asosiy siyosiy qarorlarga ta’siri sezilarli darajada kamaydi. Ularning o‘rnini xavfsizlik institutlari, Oliy Rahbar idorasi va unga bog‘liq harbiy tarmoqlar egalladi.
Bu o‘zgarish Eronning saylangan institutlari rolini ham o‘zgartirdi. Prezidentlik saylovlari tobora oldindan belgilangan siyosiy doirada o‘tkaziladigan musobaqalarga aylanib bormoqda.
Ali Xomeneiyning olti kunlik motam marosimlarida Islom Respublikasining uch sobiq prezidenti — Hasan Ruhoniy, Mahmud Ahmadinajod va Muhammad Xotamiy — siyosiy elitaning boshqa yetakchi shaxslari bilan birga ko‘rinmadi.
Rasmiy suratlarda xavfsizlik apparati vakillari, xususan, Islom Inqilobi Qo‘riqchilari Korpusi (IRGC) qo‘mondonlari va amaldagi prezident Mas’ud Pezeshkiyon aks etgan.
Pezeshkiyon Mojtaba Xomeneiy bilan yaqin ish munosabatlariga ega ekani aytiladi. U Eron urushini tugatish bo‘yicha muzokaralarda markaziy rol o‘ynagan.
Mojtaba Xomeneiy, davlat matbuotiga ko‘ra, dastlab "printsipial jihatdan" boshqa pozitsiyada bo‘lgan, ammo Pezeshkiyonning kafolatlaridan keyin muzokaralarga rozi bo‘lgan.
2026 yil 14 iyunda AQSh va Eron kengroq kelishuv bo‘yicha muzokaralar uchun asos bo‘ladigan O‘zaro Tushunish Memorandumining loyihasini kelishib oldi.
Biroq, Hormuz bo‘g‘ozidagi so‘nggi keskinlikdan so‘ng, AQSh prezidenti Donald Tramp Tehron bilan muzokaralar kelajagiga shubha bildirdi.
IRGC Vashington bilan keskinlashuvda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Tadqiqotchi Mojtaba Najafiyning fikricha, urush IRGCning siyosiy va ijtimoiy kuch sifatida ishonchini sezilarli darajada oshirdi.
Inqiroz mo‘tadil fraksiyalar, jumladan, 2015 yilgi yadro kelishuvini imzolagan sobiq prezident Ruhoniy tarafdorlarining ta’sirini oshirmadi.
Islom Respublikasining mustahkam hokimiyat elitasi Mojtaba Xomeneiy atrofida birlashadimi yoki u o‘zi jiddiy jarohatlar olgani sababli hokimiyat markazlarining quroliga aylanadimi — buni vaqt ko‘rsatadi.
Source: www.dw.com