Kanadaning sut sanoati siyosati mamlakatdagi eng siyosiy jihatdan himoyalangan tarmoqlardan biri bo‘lib, uzoq vaqtdan beri AQSh prezidenti Donald Trampni bezovta qilib kelmoqda. Hozirda bu tizim yana diqqat markaziga tushdi, chunki Tramp uni Kanadadan AQShga olib kiriladigan 20 milliard dollarlik mahsulotlarga 50% tarif joriy etishni oqlash uchun uchta asosiy sababdan biri sifatida ko‘rsatdi. Ushbu tarif avgust oyida kuchga kirishi kutilmoqda.
Trampning ta’kidlashicha, sut, tuxum va parranda go‘shti ishlab chiqarish kvotalari, belgilangan narxlar va import cheklovlarini o‘z ichiga olgan bu tizim shimolda o‘z mahsulotlarini sotmoqchi bo‘lgan amerikalik fermerlar uchun “asossiz”dir. Kanada siyosatchilari endi ushbu mashhur tizimni himoya qilish yoki Tramp bilan muammoni hal qilishga urinib, jamoatchilik va “kuchli” sut sanoatining g‘azabiga duchor bo‘lish o‘rtasida tanlov qilishlari kerak.
Hozircha ular sut mahsulotlari masalasini muhokama qilish mumkin emasligini bildirishgan. Kvebek bosh vaziri Kristin Freshet, uning provinsiyasi Kanadaning eng yirik sut sanoatiga ega, seshanba kuni ta’minotni boshqarish tizimi muzokaralar uchun ochiq emasligini aytdi. O‘tgan hafta esa AQSh-Kanada savdo vaziri Dominik LeBlank BBCga bu tizim “Kanada iqtisodiyoti va qishloq jamoalarining asosi” ekanligini ta’kidladi.
Sut fermerlari, shuningdek, savdo muzokaralarida mumkin bo‘lgan yon berishlarga qarshi norozilik namoyishlari uyushtirishgan, jumladan, traktor va qoramollarni Parlament tepaligiga olib chiqishgan. “Bu mamlakatdagi eng kuchli siyosiy lobbi bo‘lib, barcha asosiy siyosiy partiyalarni qamrab oladi”, dedi Xalqaro iste’molchilar huquqlarini himoya qilish markazi direktori Devid Klement.
Kanada ta’minotni boshqarish tizimi 1970-yillarning boshidan beri mavjud bo‘lib, Avstraliya va Yangi Zelandiya kabi boshqa Hamdo‘stlik davlatlari shunday siyosatni bekor qilganiga qaramay saqlanib qolgan. Fermerlar ishlab chiqarish kvotalariga ega bo‘lib, ular qancha sut ishlab chiqarishi mumkinligini cheklaydi. Narxlar esa har bir provinsiyadagi marketing kengashlari tomonidan belgilanadi.
AQSh ishlab chiqaruvchilari hozirda Kanada bozorining atigi 3,5% ga tarifsiz kirish huquqiga ega, garchi mamlakat AQSh sut mahsulotlarining eng yirik importchilaridan biri bo‘lsa ham. 2025 yilda Kanada 1,3 milliard dollarlik AQSh sut mahsulotlarini sotib olgan. Amerikalik fermerlar uzoq vaqtdan beri bozorga kengroq kirishni talab qilmoqdalar, chunki AQShda sut ishlab chiqarish rekord darajaga yetgan.
Ta’minotni boshqarish tizimi nafaqat Trampni, balki oldingi Bayden ma’muriyatini ham bezovta qilgan. 2024 yilda Buyuk Britaniya savdo muzokaralaridan voz kechgan, chunki britaniyalik pishloq ishlab chiqaruvchilari uchun tarifsiz kirish bo‘yicha kelishmovchiliklar bo‘lgan. Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) ham bu tizimni ishlab chiqarish va savdoni buzgani uchun tanqid qilgan.
Kanadalik iqtisodchilar va sharhlovchilar tizimni bekor qilish yoki isloh qilishni chaqirishgan. “Ta’minotni boshqarishni yo‘q qiling”, deb yozgan jurnalist Jen Gerson, uni “anaxronik” deb atab, Kanadada oziq-ovqat narxlarini oshirishda ayblagan. Klement esa Tramp ma’muriyatining “haqli” ekanligini ta’kidlab, tizim uy xo‘jaliklari mahsulotlari narxlarini sun’iy ravishda oshirganini aytgan.
Eng so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, kanadaliklar may oyida 1 litr sut uchun o‘rtacha 3,19 Kanada dollari to‘lagan, amerikaliklar esa 1,95 dollar to‘lagan. Tizimni bekor qilish tarafdorlari ozchilikni tashkil qiladi. So‘rovlar shuni ko‘rsatadiki, kanadaliklarning 77 foizi tizimni saqlab qolishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Manitoba shtatidagi uchinchi avlod sut fermeri va Kanada sut fermerlari prezidenti Devid Viens tizim barqaror narxlarni ta’minlaganini va “oziq-ovqat suverenitetini” himoya qilganini ta’kidlaydi. U AQShda tuxum narxi qush grippi epidemiyasidan keyin keskin oshganini va ta’minotni boshqarish kanadaliklarni bunday narx o‘sishidan himoya qilganini aytdi.
Tizimga qarshi bo‘lganlar jamoatchilik qo‘llab-quvvatlashini murakkab savdo siyosati haqida xabardorlik yo‘qligi bilan izohlaydi va islohotlarni taklif qilish siyosiy jihatdan xavfli ekanligini aytadi. Manitoba universiteti professori Rayan Kardvellning fikricha, tizimni o‘zgartirish hukmron Liberal partiyaga parlamentdagi bir qancha o‘rinlarni yo‘qotishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, fermerlarga tovon to‘lash milliardlab dollarga tushishi mumkin.
Avstraliya ta’minotni boshqarishni bekor qilganda, o‘tish davrini moliyalashtirish uchun iste’molchilardan vaqtinchalik sut solig‘ini undirgan, Yevropa Ittifoqi esa kvotalarni yiliga 1% ga oshirib, 2015 yilda rasman bekor qilgan. Ammo Kanadada, Kardvellning ta’kidlashicha, ta’minotni boshqarish “hech qaerga ketmaydi”.
Source: www.bbc.co.uk