Afg‘onistonda Tolibon hokimiyat tepasiga kelganidan so‘ng, mamlakatda 231 ta ayol o‘ldirilishi qayd etilgan. Biroq, har beshinchi holatda o‘lim rasman o‘z joniga qasd qilish deb e’lon qilingan. Bu haqda The Guardian nashri Zan Times bilan hamkorlikda o‘tkazgan tergovda ma’lum bo‘ldi.
Tergovchilar mamlakatning 34 viloyatidan o‘ntasida 2021-yil avgustidan buyon sodir bo‘lgan holatlarni o‘rganishdi. Ularning ma’lumotlariga ko‘ra, 174 ta holat mahalliy OAVda yoritilgan, yana 57 tasi esa jurnalistlar tomonidan aniqlangan. 231 ta o‘limning 53 tasi o‘z joniga qasd qilish deb topilgan, ammo ba’zi hollarda qarindoshlar va guvohlar zo‘ravonlik bo‘lganini ta’kidlashgan.
Umuman olganda, 58 ta hibsga olish qayd etilgan, har to‘rtinchi qotillikda gumonlanuvchi ushlangan. Ba’zi hibsga olinganlar esa tez orada ozod qilingan. Eng ko‘p holatlar Jauzjon (36), Hirot (32), Badaxshon (28) va G‘azni (26) viloyatlarida qayd etilgan. Qurbonlarning yoshi 5 yoshdan 65 yoshgacha bo‘lgan, 165 nafari esa uy bekalari bo‘lib, mustaqil daromadi va himoya olish imkoniyati bo‘lmagan.
Shunday holatlardan biri 33 yoshli Liza Shamsning fevral oyida vafot etishi. U o‘limidan oldin qarindoshlariga eri uni, jumladan homiladorlik paytida ham kaltaklaganini aytgan. Kaltaklanishdan so‘ng Liza Kobul shifoxonasiga yetkazilgan va taxminan bir soat ichida vafot etgan. Tibbiy hujjatlarda ko‘plab sinishlar va yuz jarohatlari qayd etilgan, biroq o‘lim sababi sifatida kalamush zaharidan zaharlanish ko‘rsatilgan. Otopsiya o‘tkazilmagan.
Tergov shuni ko‘rsatadiki, qarindoshlar ayollarni zo‘ravonlikdan himoya qilishga urinishsa ham muammolar yuzaga keladi. Qandahor viloyatida 14 yoshli qizni unga turmushga chiqqan eri o‘ldirgan. Uning singlisiga yordam berishga uringan ukasi ham otib ketilgan va bir hafta ichida vafot etgan. Tolibon a’zosi bo‘lgan erkak hibsga olinmagan, garchi rasmiylar ish ochgan bo‘lsa ham.
Tolibonning yangi jinoyat kodeksi ba’zi holatlarda ayol va uning qarindoshlari uchun zo‘ravonlik qilgan erdan ko‘ra og‘irroq jazolar nazarda tutadi. Xotinini ko‘zga ko‘rinadigan jarohatlar yetkazguncha kaltaklagan er uchun 15 kungacha qamoq jazosi belgilangan. Agar xotin erining ruxsatisiz qarindoshlarinikiga ketsa va oila uni qaytarishdan bosh tortsa, ayol va uning qarindoshlari uch oygacha qamoqqa olinishi mumkin.
Tolibon hokimiyatga qaytganidan so‘ng, Ayollar ishlari vazirligi, ayollarga nisbatan zo‘ravonlik bo‘yicha maxsus prokuratura va boshpanalar tarmog‘i tugatilgan. Taxminan 250 nafar ayol sudya ishdan chetlashtirilgan, ayol prokurorlar esa uylariga jo‘natilgan. Bundan tashqari, ayollar endi o‘z sud ishlarida mustaqil ishtirok eta olmaydilar.
Tergov mualliflari 231 ta holat Afg‘onistondagi ayollar o‘ldirilishining umumiy sonini aks ettirmasligini ta’kidlamoqda. Jurnalistlar faqat o‘nta viloyatda ishlagan va qurbonlarning qarindoshlari bilan bog‘lanishga urinishda tahdidlarga duch kelgan. Ularning so‘zlariga ko‘ra, to‘plangan ma’lumotlar muammoning ko‘lamini va himoyaning yo‘qligi hamda jazosizlik yangi jinoyatlarga qanday yordam berishini ko‘rsatadi.
Tolibon hokimiyatga qaytishidan oldin ham Afg‘onistonda ayollarga nisbatan zo‘ravonlik darajasi jahon o‘rtacha ko‘rsatkichidan ancha yuqori edi. UN Women ma’lumotlariga ko‘ra, 2018-yilda afg‘on ayollarining qariyb 35 foizi o‘tgan yil davomida sherigidan zo‘ravonlik ko‘rganini aytgan, jahon o‘rtacha ko‘rsatkichi esa 13 foizni tashkil etgan.
Source: podrobno.uz