Fransiyada yakshanba kuni politsiya xodimlariga xizmat vazifasini bajarish chog‘ida o‘qotar qurol ishlatishda qo‘shimcha himoya kafolatlari beruvchi qonun loyihasiga qarshi keng ko‘lamli norozilik namoyishlari bo‘lib o‘tdi. Tanqidchilarning ta’kidlashicha, ushbu qonun politsiyaga "o‘ldirish litsenziyasi" beradi. Bu qonun loyihasi so‘nggi yillarda, ayniqsa Parij va boshqa yirik shaharlarning chekka tumanlarida yashovchi muhojir jamoalariga nisbatan politsiya zo‘ravonligi haqidagi da’volar kuchayib borayotgan bir paytda ilgari surilmoqda.
Minglab odamlar dam olish kunlari Fransiya bo‘ylab ushbu qonun loyihasiga qarshi ko‘chalarga chiqdi. Qonun loyihasi qurollangan politsiya va jandarmeriya xodimlariga o‘z vazifalarini bajarish chog‘ida qurol ishlatgan taqdirda, o‘zini-o‘zi himoya qilish prezumpsiyasini beradi. Bu shuni anglatadiki, politsiya zo‘ravonligi bo‘yicha shikoyat qiluvchilar politsiya xodimining o‘zini himoya qilmaganligini isbotlashlari kerak bo‘ladi. 2021-yilda o‘g‘li politsiya tomonidan otib o‘ldirilgan Issam El Khalfaoui tomonidan Milliy Assambleya veb-saytiga joylashtirilgan petitsiya yil boshida 730 ming imzo to‘pladi, ammo parlamentning qonunchilik qo‘mitasi iyul oyida uni rad etdi.
Dam olish kunlari Fransiya poytaxti Parijda minglab odamlar yurish qildi, shuningdek, mamlakatning boshqa shaharlarida ham ko‘plab norozilik namoyishlari tashkil etildi. Politsiya ma’lumotlariga ko‘ra, faqat janubiy Fransiyaning Lion va Tuluza shaharlarida 8,200 ga yaqin kishi namoyishga chiqqan. Namoyishlar Marsel, Ren va boshqa shaharlarda ham bo‘lib o‘tdi. Renda rasmiylar sakkiz kishi hibsga olinganini va uch politsiyachi yaralanganini ma’lum qildi. Namoyishlarda chap qanot siyosatchilar, Amnesty International kabi huquq himoyachilari, Fransiya sudyalar uyushmasi va Inson huquqlari ligasi ham qatnashdi.
691-sonli qonun loyihasi huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining xizmat vazifasini bajarish chog‘ida o‘qotar qurol ishlatganda qonuniy o‘zini-o‘zi himoya qilish yoki qonuniylik prezumpsiyasini o‘rnatishni maqsad qilgan. Boshqacha qilib aytganda, taklifga ko‘ra, otishma natijasida birovni o‘ldirgan zobitlar, agar buning aksi isbotlanmasa, qonun doirasida harakat qilgan deb hisoblanadi. Matnda aytilishicha, o‘zini-o‘zi himoya qilish prezumpsiyasi "sud tergovi qurol ishlatish aniq nomutanosib yoki qonunda belgilangan mutlaq zarurat tamoyiliga zid ekanligini ko‘rsatsa, rad etilishi mumkin". Milliy Assambleya deputatlari qonun loyihasini iyul oyida ma’qullagan. Endi qonun loyihasi bo‘yicha ovoz berish Fransiya parlamentining yuqori palatasi – Senatda bo‘lib o‘tadi.
Fransiyaning o‘ta o‘ng "Milliy Rally" partiyasining uzoq yillik talabi bo‘lgan ushbu qonun loyihasi o‘ng qanot "Respublikachilar" partiyasidan deputat Erik Poje tomonidan taklif qilingan. Qonun tarafdorlari, jumladan Fransiya ichki ishlar vaziri Loran Nyunez, bu muhim huquqiy chora ekanligini, xavfli sharoitlarda, xususan uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashda ishlayotgan politsiyachilarni himoya qilish zarurligini ta’kidlaydi. Nyunez iyul oyida Fransiya parlamentida "bu jinoiy javobgarlikka olib kelmaydi – har qanday prokuror sharoitlar yuzaga kelsa, bu prezumpsiyani bekor qilishi mumkin" degan edi. Ammo tanqidchilar bu chorani "o‘ldirish litsenziyasi" deb atashadi.
O‘ta chap "Bo‘ysunmas Fransiya" partiyasi rahbari Matild Pano qonun loyihasini qoralab, "politsiya allaqachon o‘ldirmoqda" degan edi. Yakshanba kuni Parijdagi namoyishda u shunday dedi: "Respublikada uyushgan politsiya jazosizligi bo‘lishi mumkin emas. Respublikada boshqa fuqarolar ustidan hayot yoki o‘lim huquqiga ega bo‘lgan fuqarolar toifasi bo‘lishi mumkin emas". Chap qanot qonun chiqaruvchisi Puria Amirshohiy ham qonun loyihasini qoraladi: "Agar siz kimgadir javobgar bo‘lmaydi degan fikr bilan qurol ishlatishga ruxsat bersangiz, u shunchaki otadi. Bu qonun politsiyaga jazosizlik beradi". Marsel namoyishida qatnashgan Amnesty International vakili Sedrik Pikar: "Biz bu qonun bilan politsiya zo‘ravonligi yanada oshishidan qo‘rqamiz", dedi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti taklif etilayotgan qonunni qoralab, u fuqarolarga nisbatan zo‘ravonlikni "qonuniylashtirishi va normallashtirishi" mumkinligini aytdi. BMTning suddan tashqari, qisqa yoki o‘zboshimcha qatllar bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi Morris Tidball-Binz: "Har bir potentsial noqonuniy o‘ldirishni tergov qilish majburiyati davlat zimmasida. Bu majburiyat qonunda ham, amalda ham jabrlanuvchilar yoki ularning oilalaridan qurol ishlatish qonuniy bo‘lgan degan huquqiy prezumpsiyani faktlar mustaqil ravishda aniqlanmaguncha rad etishni talab qilish orqali o‘zgartirilishi mumkin emas", dedi. Tidball-Binzning ta’kidlashicha, agar taklif etilayotgan qonun qabul qilinsa, u BMTning huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan kuch va qurol ishlatish bo‘yicha asosiy tamoyillarining 9-tamoyilini buzadi, bu o‘ldiruvchi kuch ishlatishga qat’iy cheklovlar qo‘yishni talab qiladi. Amnesty International vakili Mari-Lor Jofre ham iyul oyida Tidball-Binzning bayonotini takrorlab, qonun politsiya zo‘ravonligi bo‘yicha tergovlarni sekinlashtirishini, chunki isbotlash yuki politsiyaga emas, balki jabrlanuvchilar yoki ularning oilalariga tushishini aytdi.
Tanqidchilar yangi qonun o‘limga olib keladigan otishmalar ko‘payishiga va politsiyaga bo‘lgan jamoatchilik ishonchining keskin pasayishiga olib kelishi mumkinligidan ogohlantirmoqda. Qonun loyihasini ilgari surgan deputat Poje Italiyaning noroziliklarga qarshi qonuni tabiatan o‘xshash ekanligini aytdi. Italiya Bosh vaziri Giorgia Melonining o‘ta o‘ng hukumat tomonidan taklif qilingan va 2025-yil iyun oyida qabul qilingan qonun norozilik bilan bog‘liq jinoyatlar, jumladan mulkka zarar yetkazish va tartibsizlik deb topilgan o‘tirishlar uchun qattiqroq jazolar joriy etdi va huquqni muhofaza qilish organlariga kengroq vakolatlar berdi. Shuningdek, u razvedka agentlariga milliy xavfsizlik maqsadlarida javobgarlikka tortilmasdan muayyan "jinoyatlar" qilishga ruxsat berdi. Bu qonun ham Italiya bo‘ylab keng noroziliklarga sabab bo‘ldi, inson huquqlari tashkilotlari hukumatni norozilikni jinoyatga aylantirish, fuqarolik erkinliklarini cheklash va norozilik huquqini cheklashda aybladi.
Fransiya hukumati so‘nggi yillarda asosan Parij va boshqa yirik shaharlarning chekka tumanlarida qora tanli va arab erkaklar va o‘g‘il bolalarga qarshi politsiya zo‘ravonligi va ta’qib qilish haqidagi takroriy da’volar tufayli faollar va jamoatchilik bosimi ostida qoldi. Bundan tashqari, Fransiyada politsiya tomonidan o‘limga olib keladigan otishmalar soni Yevropada eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, o‘sishda davom etmoqda. Fransiyada politsiyani tekshiruvchi idoralar – IGPN va IGGN – 2024-yilda politsiya yoki jandarmeriya xodimlari tomonidan 69 kishi o‘ldirilganini qayd etdi, bu 2023-yildagi 49 va 2022-yildagi 50 ko‘rsatkichga nisbatan ko‘proq. Quyida so‘nggi o‘n yil ichida mamlakat bo‘ylab eng ko‘zga ko‘ringan voqealardan ba’zilari keltirilgan.
Source: www.aljazeera.com