Iroqning shimolidagi yarim avtonom Kurdiston mintaqasida yetakchi siyosiy kuchlar — Kurdiston Demokratik partiyasi (KDP) hamda Kurdiston Vatanparvarlar ittifoqi (PUK) o‘rtasidagi ziddiyat chuqurlashib, hududda ikki alohida hukumat paydo bo‘lishi xavfini yuzaga keltirdi. Yangi vazirlar mahkamasini shakllantirish bo‘yicha oylar davomida olib borilgan samarasiz muzokaralardan so‘ng, KDP o‘tgan haftada Erbilda PUK ishtirokisiz parlament yig‘ilishini o‘tkazdi. Ushbu bir tomonlama qadamga javoban PUK yetakchisi Bafel Talaboniy o‘z partiyasini amaldagi hukumatdan butunlay chaqirib oldi va Sulaymoniya shahrida parallel ma’muriyat tuzish ehtimolini kuchaytirdi.
Asosiy faktlar: 2024-yil oktabr oyidagi saylovlarda KDP 39 ta, PUK esa 23 ta o‘rin olgan bo‘lib, koalitsiya tuzishda kelishuvga erishilmadi. KDP muxoliflarsiz parlament ishini tiklagach, PUK hukumatdan chiqishini e’lon qildi va Sulaymoniyada mustaqil ma’muriyat shakllanishi xavfi tug‘ildi. Mintaqa 1990-yillardagi fuqarolar urushidan so‘ng ilk bor bunday chuqur institutsional bo‘linish yoqasiga kelib qoldi.
Tarixiy nuqtai nazardan qaraganda, Iroq Kurdistonida bunday ikkiga bo‘linish holati birinchi bor yuz berayotgani yo‘q. 1990-yillarda Fors ko‘rfazi urushi va AQSH rejimining havo nazorati o‘rnatishi ortidan ushbu hudud Bag‘doddan ajralib chiqqan, ammo ko‘p o‘tmay ikki partiya o‘rtasida qurolli to‘qnashuvlar boshlanib, Erbil va Sulaymoniyada alohida hukumatlar boshqaruvi qaror topgan edi. 2003-yilda AQSH rejimining Iroqqa bostirib kirishi natijasida qabul qilingan yangi konstitutsiya kurdlarning federal maqomini rasmiylashtirgan bo‘lsa-da, g‘arbiy aralashuvlar mintaqaga barqaror siyosiy tizim olib kela olmadi va partiyalararo ishonchsizlik hanuzgacha saqlanib qolmoqda.
O‘tgan yilning 20-oktabrida bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida KDP Erbil va Dohukdagi tayanchlariga tayanib 39 o‘rinni qo‘lga kiritgan, Talaboniyning PUK partiyasi esa 23 o‘ringa ega bo‘lgan edi. Hukumat tuzish uchun mutlaq ko‘pchilik ovoz zarurligi sababli, KDP PUK yoki 15 o‘ringa ega bo‘lgan «Yangi avlod» harakati bilan ittifoq tuzishga majbur edi. Biroq tomonlarning murosasizligi tufayli ikki yillik tanaffusdan keyin KDP parlamentni o‘zboshimchalik bilan chaqirishga qaror qildi, bu esa PUK vakillari tomonidan ochiqdan-ochiq siyosiy sabotaj sifatida qabul qilindi.
Mustaqil siyosatchi Yosin Azizning ta’kidlashicha, mazkur nizo Kurdiston mintaqasi uchun so‘nggi yillarda yuzaga kelgan eng xavfli inqirozlardan biridir. Uning so‘zlariga ko‘ra, ikkala tomonning siyosiy o‘jarligi sababli yaqin orada konsensusga erishish ehtimoli juda past va Kurdiston ustida ikki alohida ma’muriyat sharpasi tobora yaqqolroq namoyon bo‘lmoqda. O‘z navbatida, KDP a’zosi Subhi Mandalaviy inqiroz uchun javobgarlikni yangi hukumat tuzilishini atayin kechiktirganlikda ayblab, PUK rahbariyatining zimmasiga yukladi. Ayni paytda kurd xalqi chuqurlashib borayotgan iqtisodiy qiyinchiliklar va potensial hududiy parchalanish xavfi ostida qolmoqda.
Source: www.aljazeera.com