AQSh qo‘shinlari Iroqdagi so‘nggi bazalarini tark etdi. Bu voqea IShIDga qarshi global koalitsiyaning tugashi munosabati bilan yuz berdi va Iroq xavfsizligida yangi sahifa ochdi. Bag‘dod bu voqeani 30-sentabrdan 3-oktabrgacha davom etadigan to‘rt kunlik “Suverenitet kunlari” milliy bayrami bilan nishonlamoqda. Bu bayram AQShning chiqib ketishining chuqur ramziy ma’nosini ta’kidlaydi.
Biroq bu chiqib ketish keyingi qadamlar haqida savollar tug‘diradi. Chorshanba kuni belgilangan muddat AQSh qo‘shinlarining Iroqdan ikki yillik bosqichma-bosqich chiqib ketish jarayonini yakunladi. 2024-yil sentabrida e’lon qilingan qo‘shma Iroq-AQSh bayonotida IShIDga qarshi global koalitsiya ikki bosqichda tugatilishi ma’lum qilingan edi. Birinchi bosqich 2025-yil sentabr oxirigacha Iroq hududida jangovar harakatlarning tugashini nazarda tutgan. Ikkinchi bosqich esa 2026-yil sentabrgacha Suriyada IShIDga qarshi operatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash uchun AQSh-Iroq Oliy Harbiy Komissiyasi tomonidan belgilangan mexanizm asosida davom etadi.
Yanvar oyida Iroq koalitsiya maslahatchilari federal hududlardan chiqib ketishni tugatganini, ammo Suriyadagi operatsiyalar uchun logistik yordam Iroqning yarim avtonom Kurdiston mintaqasining asosiy shahri Erbildagi baza orqali davom etishini e’lon qilgan edi. Chorshanba kungi AQShning chiqib ketishi Vashingtonning 2014-yilda boshlangan IShIDga qarshi kurashda Iroq kuchlarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha 12 yillik operatsiyasini yakunlaydi. AQSh qo‘shinlari oxirgi yillarda Iroqning shimolida, taxminan 2500 harbiy xizmatchidan iborat bo‘lib, Suriyada ham joylashgan edi. 2003-yilda Iroqqa bostirib kirgandan so‘ng, 2007-yilda AQSh ishg‘oli avjida mamlakatda 170 ming AQSh askari bo‘lgan. Bu kuchlar 2011-yilda Prezident Barak Obama davrida Iroqdan olib chiqilgan edi. Keyinchalik IShIDning kuchayishi ortidan 2014-yilda yana bir kontingent Iroqqa taklif qilindi va asosan Iroq kuchlariga havo yordami va o‘qitish bilan shug‘ullandi.
Iroqdan nafaqat AQSh askarlari chiqib ketmoqda. Harbiy texnika, jumladan muhim havo mudofaa tizimlari ham olib chiqilmoqda. Erbildagi AQSh havo mudofaa tizimlari hozirgi urushda Eron ballistik raketalari va dronlarini tutib olishda muhim rol o‘ynagan. Kurd harbiy qo‘mondoni Sirvan Barzani Reuters agentligiga Iroq yana uchta qobiliyatni yo‘qotishi mumkinligini aytdi: AQSh razvedkasi, logistik yordam va dronlar. Xavotir Iroqning yarim avtonom Kurdiston mintaqasida, Kurdiston Mintaqaviy Hukumati (KRG) tomonidan boshqariladigan hududda eng keskin. KRGning Peshmerga ishlari vazirligi – kurd qurolli kuchlarini nazorat qiluvchi va IShIDga qarshi kurashda muhim rol o‘ynagan idora – mintaqa 28-fevralda boshlangan AQSh-Isroilning Eronga qarshi urushidan buyon 1000 dan ortiq dron va ballistik raketa hujumiga uchraganini ma’lum qildi. KRG Bosh vaziri Masrur Barzani yakshanba kuni: “Kurdiston mintaqasini hech qanday mudofaa tizimisiz tark etish xavotirga sabab bo‘ladi”, dedi. Barzanining idorasi o‘tgan oy dron hujumiga nishon bo‘lgan, rasmiylar bu hujum Eron hududidan uyushtirilganini da’vo qilmoqda.
Bag‘dod belgilangan muddat oldidan ko‘plab xavfsizlik vazifalari allaqachon Iroq kuchlariga o‘tkazilganini aytmoqda. Dushanba kuni Iroq Harbiy-havo kuchlari qo‘mondoni general-leytenant Xolid al-Tamimi davlat yangiliklariga 2026-yil boshidan buyon Iroq hududida hech qanday koalitsiya kuchi vazifa bajarmaganini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, razvedka uchun koalitsiya samolyotlari o‘rnini Iroq dronlari egallagan va havo kuchlari har kuni mamlakatning havo tekshiruvini o‘tkazadi. U Iroqning F-16 qiruvchi samolyotlar parkini mustaqil boshqarishi va texnik xizmat ko‘rsatishini maqtadi va ular 10 kun davomida tashqi yordamsiz missiyalarni bajarganini aytdi. Biroq havo mudofaa yordami eng nozik masala bo‘lib qolmoqda. Sentabr o‘rtalarida Iroq harbiy vakili Sabah al-Numan mamlakat Janubiy Koreya, Turkiya va AQShdan havo mudofaa tizimlarini sotib olishga yaqin ekanini e’lon qildi. U AP agentligiga ular “Iroq havo hududini, shu jumladan Kurdiston mintaqasini to‘liq himoya qilishni ta’minlash” uchun sinchkovlik bilan o‘rganilgan harbiy rejalar asosida joylashtirilishini aytdi. Iordaniya universitetining xalqaro munosabatlar professori Hasan Barari Al Jazeeraga Iroq davlati hozirda havo hududini raketalar va dronlardan himoya qilishga qodir emasligini aytdi. U Erbilga kelajakdagi Eron zarbalari ehtimolini misol qilib keltirdi.
IShID o‘n yil avvalgi kuchining soyasi xolos, o‘shanda u Iroqning deyarli uchdan bir qismini egallagan edi. Iroq kuchlarining doimiy bosimi ostida guruh hozirda “eng zaif holatda” va bor-yo‘g‘i bir necha yuz jangari bor, deyiladi BMT Bosh kotibining so‘nggi hisobotida. Pentagonning bosh matbuot kotibi Shon Parnell qurolli guruhga qarshi “12 yillik kampaniyaning muvaffaqiyati” va “urush davri koalitsiya missiyasidan Iroq boshchiligidagi xavfsizlik harakatiga o‘tish”ni olqishladi. Uning qo‘shimcha qilishicha, Iroq kuchlari Iroqni xavfsiz saqlash va IShIDni “bostirish” harakatlariga rahbarlik qiladi. IShID hujayralari Iroqdan butunlay yo‘qolmagan. Iroq xavfsizlik va armiya rasmiylari chorshanba kuni Reuters agentligiga guruh AQShning chiqib ketishiga to‘g‘ri keladigan hujumlarni rejalashtirganini aytdi, bu uning hali ham xavfsizlik bo‘shliqlaridan foydalana olishini ko‘rsatadi. Iroq xavfsizlikning yuqori martabali amaldori polkovnik Xolid al-Bayati agentlikka: “IShID guruh hali ham kuchli va qonli hujumlar uyushtirishga qodir degan xabarni yuborishga intilmoqda”, dedi.
Iroqning ba’zi nodavlat qurolli guruhlari, xususan Eron bilan bog‘liq militsiyalar AQShning chiqib ketishini g‘alaba deb bilishadi. Eron tarafdori militsiyalar soyabon guruhi bo‘lgan Iroq Islomiy Qarshiligining qo‘mondoni Abu Mojtaba al-Yasiriy Reuters agentligiga chiqib ketish “Iroq islomiy qarshilik guruhlari va halol iroqliklar uchun tarixiy g‘alaba, Amerika loyihasi uchun esa ezuvchi mag‘lubiyat” ekanini aytdi. Biroq chiqib ketish bu guruhlar qurollarini tashlashini anglatmaydi. Bag‘dod dastlab 30-sentabr koalitsiya chiqib ketishini Iroqdagi barcha qurolli guruhlar qurollarini topshirish muddati deb e’lon qilgan edi. Ko‘plab qurolli guruhlar bu muddatni rad etdi, Bag‘dod endi uni 2027-yil iyungacha surdi. Bazalardan chiqib ketish AQSh Iroq xavfsizlik ishlaridan chekinayotganini anglatmaydi. Chiqib ketish jarayonini boshlagan 2024-yilgi qo‘shma AQSh-Iroq bayonoti ikki tomonlama xavfsizlik munosabatlariga o‘tishni ko‘zda tutgan edi. 2024-yil iyulida xavfsizlik bo‘yicha hamkorlik muloqotida ikki davlat aloqa zobitlari, o‘qitish va xavfsizlik hamkorligi dasturlarini o‘z ichiga olgan yangi bosqichga kelishib oldi. Ular harbiy yordam, qurol savdosi va moliyalashtirish orqali Iroq kuchlarini kuchaytirishni ham muhokama qildi. Ular Iroq kuchlari foydalanadigan AQSh texnikasini saqlash va harbiy ta’lim va o‘qitishni kuchaytirish muhimligini ta’kidladi. Dushanba kuni Iroq Bag‘dod aeroportidagi AQSh shtab-kvartirasini nazoratga olgandan so‘ng, general-leytenant Saad Maan mahalliy OAVga topshirish xalqaro sheriklar bilan xavfsizlik hamkorligini tugatishni anglatmasligini, balki o‘zaro hurmat va Iroq qaror qabul qilish mustaqilligini saqlashga asoslangan munosabatlarni qurishni anglatishini aytdi. Shu ma’noda 30-sentabr Bag‘dod-Vashington xavfsizlik munosabatlarida yakun emas, balki yangi bosqichning boshlanishidir. Endi savol Iroqda qancha AQSh askari borligida emas, balki Iroq institutlari mamlakatning xavfsizlik yukini qanday ko‘tara olishi va AQSh-Iroq munosabatlari qayerga borishida.
Source: www.aljazeera.com