Eronning yadro dasturi o'z tarixidagi eng xavfli bosqichga kirdi. Tehron 60 foizgacha boyitilgan uran zaxiralari va Xalqaro atom energiyasi agentligining (IAEA) nazorati zaiflashayotgani sharoitida yadro qurolini tarqatmaslik to'g'risidagi shartnomadan (NPT) chiqish masalasini jiddiy muhokama qilmoqda. Sun'iy yo'ldosh tasvirlari Eronning ma'lum yadro obyektlarida yangi qurilish va tiklash ishlari olib borilayotganini ko'rsatmoqda.
Eron prezidenti Masud Pezeshkian o'tgan hafta Amerika telekanali Fox Newsga bergan intervyusida Tehron boyitilgan uran zaxirasini suyultirishga va yadro dasturini xalqaro nazoratga topshirishga tayyorligini bildirdi. Biroq u bu qadamni faqat xalqaro huquq va NPT doirasida keng qamrovli kelishuvga erishilgandagina qo'llashini ta'kidladi. Bu bayonot diplomatik umid uyg'otgan bo'lsa-da, Tehronning harbiy va siyosiy doiralaridagi bayonotlar butunlay boshqa yo'nalishni ko'rsatmoqda.
Eron Oliy milliy xavfsizlik kengashi kotibi Mohsen Rezai AQSh va Isroil harakatlari Eronga NPTdan chiqish uchun asos yaratganini, ammo hozircha qaror qabul qilinmaganini aytdi. Britaniyaning The Daily Telegraph gazetasi 19-sentabrda sun'iy yo'ldosh tasvirlariga tayanib, Eron Tehron janubi-sharqidagi Parcin majmuasidagi "Talegan-2" va Notanzdagi yadro obyekti yaqinidagi "Pikaks tog'i" ostidagi inshootlarni faol ravishda qayta tiklayotganini xabar qildi. Bu obyektlar avvalroq AQSh va Isroilning Eron bilan urushi chog'ida havo zarbalariga uchragan edi. Ularning qayta tiklanishi uskunalar va boyitilgan uran yer ostiga chuqurroq ko'chirilgan bo'lishi mumkinligi haqidagi taxminlarni kuchaytirmoqda.
AQSh prezidenti Donald Tramp BMT Bosh Assambleyasida so'zlagan nutqida "Men Eronga hech qachon yadro quroliga ega bo'lishga ruxsat bermayman" deb qat'iy bayonot berdi. Harbiy obyektlarga kirish va IAEA tekshiruvlarining ko'lami uzoq vaqtdan beri Eron yadro dasturi bilan bog'liq eng ziddiyatli masalalardan biri bo'lib kelmoqda. 2015-yilda imzolangan Qo'shma keng qamrovli harakat rejasi (JCPOA) Eronga yadro qurolini ishlab chiqishga yo'l qo'ymaslik uchun jiddiy cheklovlar qo'ygan, evaziga sanksiyalar yumshatilgan edi. Biroq harbiy obyektlarni tekshirish qoidalari Vashingtonning doimiy tanqidiga sabab bo'ldi va bu 2018-yilda AQShning JCPOA'dan chiqishiga olib keldi.
AQShning sobiq milliy xavfsizlik maslahatchisi va BMTdagi sobiq elchisi Jon Bolton DWga bergan intervyusida Eron yadro dasturi bo'yicha diplomatik sa'y-harakatlar va o'tmishdagi kelishuvlar Tehronning "o'zgarmas strategiyasi uchun niqob" ekanini aytdi. Boltonning so'zlariga ko'ra, Eronda yadro quroliga qarshi bo'lganlar hozir ancha zaiflashgan va diniy fatvo bo'yicha noaniqlik xavotir uyg'otmoqda. AQSh-Isroil urushi va Eronning sobiq oliy rahnamosi Ali Xomanaiyning o'limidan keyin Tehronning qo'mondonlik tuzilmasida jiddiy o'zgarishlar yuz berdi. IAEA Boshqaruvchilar kengashi 9-sentabrda Eronni yadro qurolini tarqatmaslik majburiyatlarini buzganlikda ayblab, BMT Xavfsizlik Kengashiga yubordi.
Gaaga amaliy fanlar universiteti tahlilchisi Deymon Golrizning fikricha, Donald Trampning Eron yadro salohiyatini yo'q qilish haqidagi da'volariga qaramay, yadro quroliga ega Eron "Tramp prezidentligining eng katta tashqi siyosat merosi" bo'lib qolishi mumkin. Uning so'zlariga ko'ra, 2026-yil fevralida Tehron ekzistensial urushga duch keldi va Isroilning oliy rahnamoni o'ldirishi Eronning milliy xavfsizlik tafakkurini tubdan o'zgartirib, yadro doktrinasini qayta ko'rib chiqish chaqiriqlarini kuchaytirdi. Eron rasmiylari tomonidan 2000-yillarning o'rtalarida tilga olingan va 2019-yilda Xomanaiy tomonidan yadro qurolini ishlab chiqarish va zaxiralashni taqiqlovchi fatvo qayta tasdiqlangan edi. Biroq yangi oliy rahnamo Mujtaba Xomanaiyning bu fatvoni qayta tasdiqlashdan sukut saqlashi diniy qizil chiziq hanuz saqlanib qolganmi yoki yo'qmi degan savollarni tug'dirmoqda.
Gollandiya umumiy razvedka va xavfsizlik xizmatining sobiq yuqori martabali zobiti, Birdwatcher Group rahbari Tim Bosch DWga bergan intervyusida Tehronning yadro doktrinasi rasman o'zgargani haqida aniq dalil yo'qligini, ammo yadro quroliga qarshi bo'lganlar zaiflashganini va Mujtaba Xomanaiyning sukut saqlashi jiddiy ahamiyatga ega ekanini ta'kidladi. 2024-yil dekabrida IAEA Eron yadro quroliga ega bo'lmagan yagona davlat sifatida 60 foizgacha boyitilgan uranga ega ekanini baholagan va Tehron boyitishni "shiddat bilan tezlashtirayotgani" haqida ogohlantirgan edi. Yadro qurolini ishlab chiqarish uchun 90 foiz tozalik talab etiladi. Biroq IAEA tekshiruvlardan chetlashtirilgani sababli, Eron hozir qanchalik oldinga ketganini hech kim aniq bila olmaydi.
Source: www.dw.com