Hindiston ichki ishlar vaziri Amit Shoh “Make in India” davlat xaridlari qoidalaridan bir yillik istisno berishni tasdiqladi. Bu qaror hukumat sud-ekspertiza muassasalariga kamida 422 turdagi xorijiy kuzatuv va ekspertiza texnologiyalarini, jumladan Isroilning Cellebrite kompaniyasi mahsulotlarini sotib olish yo‘lini ochadi. Internet Freedom Foundation (IFF) tashkilotining Al Jazeera ko‘rib chiqqan tekshiruviga ko‘ra, istisno hujjati 7-yanvarda imzolangan. Huquq himoyachilari va raqamli huquqlar bo‘yicha mutaxassislar Hindistonda kuzatuv vakolatlari tegishli huquqiy kafolatlarsiz kengayib borayotganidan xavotir bildirmoqda.
Asosiy faktlar: IFF ma’lumotlariga ko‘ra, istisno ro‘yxati 422 banddan iborat bo‘lib, ularning 118 tasi raqamli va multimedia ekspertizasiga tegishli. 20-yanvardagi alohida xat bilan Milliy tergov agentligiga Cellebrite’ning Premium Tool dasturini uch yillik litsenziya asosida taxminan 50 million rupiy (529 947 dollar)ga sotib olishga ruxsat berilgani ko‘rsatilgan.
“Make in India” qoidalariga ko‘ra, davlat shartnomalarida mahalliy ishlab chiqaruvchilarga ustuvorlik berilishi kerak. Biroq qonun xarid qiluvchi idoraga mas’ul vazirning roziligi bilan istisno qilishga imkon beradi. IFF tekshiruvi Shoh imzolagan 7-yanvardagi xat xorijiy ekspertiza vositalarini, jumladan Cellebrite’ning Pathfinder, Inseyets On-Prem Pro va Inseyets Offline mahsulotlarini xarid qilishga yo‘l ochganini aniqladi. Tekshiruvda Himachal Pradesh, Kerala va Karnataka kabi muxolifatdagi Kongress partiyasi boshqaradigan shtatlar ham shunga o‘xshash telefon ma’lumotlarini olish va klonlash vositalarini sotib olgani qayd etilgan. Bu texnologiyalardan foydalanish turli siyosiy partiyalar nazoratidagi hududlarda ham keng tarqalganini ko‘rsatadi.
Al Jazeera ko‘rib chiqqan tender talablariga ko‘ra, davlat buyurtma qilgan “yechim” dasturiy ta’minoti musodara qilingan telefon yoki kompyuterlardan olingan login-tokenlar yordamida 100 dan ortiq bulutli xizmatlarga kirish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Login-tokenlar foydalanuvchini onlayn akkauntlarda tizimga kirgan holatda ushlab turadigan raqamli kalitlar hisoblanadi. Tekshiruv shuningdek ochiq manbalar razvedkasi, darknet monitoringi va kriptovalyuta tergovi uchun vositalar ham ro‘yxatga kiritilganini ko‘rsatdi. Oliy sud advokati Vrinda Bhandari Al Jazeeraga bergan izohida Hindistonning kuzatuv imkoniyatlari “kengroq va chuqurroq” bo‘lib borayotganini ta’kidladi. “Bugungi kunda kuzatuv inson hayotining yanada to‘liq manzarasini beradi”, dedi u.
Tekshiruv natijalari huquq himoyachilarining tanqidini kuchaytirdi. Ular Hindistonning amaldagi qonunlari haddan tashqari kuzatuvga qarshi aniq cheklovlarni ta’minlamasligini, ma’lumotlarni olish esa ko‘pincha huquqiy noaniqlik sharoitida amalga oshirilishini ta’kidlamoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra, Cellebrite vositalari Serbiya, Iordaniya, Keniya va Rossiyada jurnalistlar va faollarga qarshi ishlatilgan. Hisobotga ko‘ra, Dehli politsiyasi ham Indian Cybercrime Coordination Centre tarkibidagi Milliy kiber-ekspertiza laboratoriyasi uchun dasturiy ta’minot so‘ragan. Bu masala Hindistonda maxfiylik, nazorat va xavfsizlik xaridlaridagi vazirlik istisnolari chegaralari borasidagi munozarani yanada kuchaytirishi mumkin.
Source: www.aljazeera.com