Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE) Eronni yadro obyektlarida inspeksiyalarni qayta yo‘lga qo‘yishga ruxsat berishga chaqirdi va nozik obyektlar hamda materiallar bo‘yicha tekshirilgan ma’lumotlarning yo‘qligi yadro qurolini tarqatmaslik nuqtai nazaridan jiddiy xavotir tug‘dirayotganini ma’lum qildi. Juma kuni a’zo davlatlarga tarqatilgan hisobotda agentlik Tehron 2025-yil iyun oyida AQSh rejimi va Isroil rejimi Eron yadro obyektlariga hujum qilganidan buyon faqat juda cheklangan inspeksiyalarga yo‘l qo‘yayotganini ta’kidladi. MAGATE o‘zining kafolatlar bo‘yicha faoliyatini Eronda qisqa muddat ichida qayta boshlashga to‘liq tayyor ekanini bildirib, kirish huquqini zudlik bilan tiklashga chaqirdi.
Asosiy faktlar: MAGATE ma’lumotlariga ko‘ra, Eron 2025-yil iyunidagi AQSh va Isroil rejimlari hujumlaridan keyin faqat cheklangan inspeksiyalarga ruxsat bermoqda. Agentlik, ayniqsa, Isfahon yaqinidagi yer osti uran boyitish zavodidan xavotirda: Tehron uni 2025-yilda e’lon qilgan, ammo inspektorlar uchun ochmagan. Eron Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnomaga sodiqligini aytadi, biroq hamkorlikning cheklanishini AQSh va Isroil rejimlari hujumlari bilan bog‘laydi.
Hisobot yadroviy monitoringning kengroq uzilishi sharoitida muhim ahamiyatga ega. MAGATE inspeksiyalari yadro materiali qurol maqsadlariga burilmasligini tekshirishga qaratilgan; Isfahon kabi obyektlarga bevosita kirish bo‘lmasa, agentlik u yerda nima sodir bo‘layotganini mustaqil aniqlay olmaydi. Inspektorlar zavodning aniq joylashuvini, unda yadro materiali bor-yo‘qligini va xalqaro monitoring qoidalari bo‘yicha maqomini hali ham bilmaydi; hisobotda u yerda uran boyitilayotgani isbotlanmagan. O‘tgan yili Eron yadro obyektlari bombardimon qilinganidan buyon agentlik mamlakatning qurolga yaqin darajadagi uran zaxiralari holatini tasdiqlay olmayapti.
AFP ma’lumotiga ko‘ra, MAGATE Bosh direktori Rafael Grossi Eronni inspeksiya tashriflarini mumkin qiladigan va muntazam monitoringni tiklashga yordam beradigan cheklangan texnik choralarni ko‘rib chiqishga chaqirdi. Eron Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Ismoil Bagoiy dushanba kuni Tehronda bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida Eron Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnomaga sodiq qolayotganini aytdi, biroq MAGATE bilan hamkorlikning cheklanishida AQSh va Isroil rejimlarini aybladi. Hisobotda qayd etilishicha, Tehron joriy oyda agentlikka inspeksiyalarni tiklash masalasini muhokama qilish “Amerika Qo‘shma Shtatlari rejimi prezidentining ... yangi qurolli tajovuzlar sodir etishga oid doimiy, ochiq va ommaviy tahdidlari” sharoitida mumkin emasligini bildirgan. Eron fikricha, masala “hozirgi vaziyatning tub sabablari bartaraf etilmaguncha va normal kafolatlar amalga oshirilishi uchun zarur shartlar tiklanmaguncha” hal qilinmaydi.
MAGATE xavfsizlik nuqtai nazaridan inspektorlarini olib chiqqan, keyinroq Eron agentlik bilan hamkorlikni to‘xtatish to‘g‘risida qonun qabul qilgan. Hisobotda Eron atom obyektlari va yadro materiallari haqidagi ma’lumotlarning yo‘qligi “o‘ta shoshilinch tarzda bartaraf etilishi kerak”ligi ta’kidlangan. Agentlikning qisqa muddatda ishni qayta boshlash taklifi kuchda qolmoqda, biroq yechim xavfsizlik kafolatlariga, Tehronning siyosiy qarorlariga va tomonlarning monitoringni izdan chiqargan chuqur qarama-qarshilik sabablarini ko‘rib chiqishga tayyorligiga bog‘liq. MAGATE Boshqaruvchilar kengashining navbatdagi muhokamalari va Eronning Grossi taklif qilgan texnik choralarga javobi diqqat markazida bo‘ladi.
Source: www.aljazeera.com