Gaitida o‘n yildan ortiq vaqtdan buyon o‘tkazilmayotgan prezidentlik saylovi oldidan Jovenel Moizning bevasi Martin Moiz rasmiy ravishda nomzod sifatida ro‘yxatdan o‘tdi. Muvaqqat saylov kengashi (CEP) veb-saytida uning ismi yakshanba kuni paydo bo‘ldi. Saylovning birinchi bosqichi kelasi yilning iyul oyiga belgilangan. Bu qadam 2021-yilda prezident o‘ldirilganidan so‘ng Gaiti siyosatida yuz bergan chuqur inqiroz va qurolli to‘dalar bosimi sharoitida qayd etildi; mamlakat oxirgi marta prezidentlik saylovini 2016-yilda o‘tkazgan edi.
Asosiy faktlar: Martin Moiz 33 ro‘yxatdan o‘tgan prezidentlik nomzodi orasida uch nafar ayoldan biri hisoblanadi. Birinchi bosqich ovoz berish kelasi yil iyulga rejalashtirilgan, ammo saylovlar xavfsizlik va qurolli guruhlar ta’siri sabab bir necha bor kechiktirilgan. CEP ro‘yxatida sobiq prezidentlar Mishel Martelli va Joselerm Prever, sobiq bosh vazir Klod Jozef hamda sobiq tashqi ishlar vaziri Dominik Dyupy kabi nomzodlar ham bor.
Kontekst: Gaiti 2016-yildan buyon prezidentlik saylovini o‘tkazmagan; hukumatlar saylovni xavfsizlik xatarlari bilan izohlab kechiktirgan. Jovenel Moiz 2017-yildan 2021-yil iyuligacha mamlakatni boshqargan, uning o‘ldirilishi siyosiy beqarorlikni chuqurlashtirgan. Keyingi o‘tish davri hukumatlari sharoitida qurolli to‘dalar, ko‘pchilik fikricha, korrupsiyaga botgan siyosatchilar ko‘magida Port-o-Prens va unga tutash hududlarning katta qismini nazoratga olgan. Bu jarayon saylov tayyorgarligini ham murakkablashtirmoqda.
Martin Moiz ro‘yxatdan o‘tgani haqida ochiq izoh bermagan bo‘lsa-da, o‘tgan hafta X platformasida “Gaiti o‘z oyoqlarida yana tiklanadi, chunki siyosat boshqacha yuritilishi kerak” deb yozgan edi. U “muxolifat”ni mamlakatni “tiz cho‘ktirish”da ayblab, “Ular mamlakat taraqqiy etishini, xalq yaxshi yashashini istamaydi” degan fikrlarni bildirgan. Uning bu bayonoti saylovoldi muhitida katta e’tibor qozondi, chunki nomzodlarning bir qismi jiddiy xalqaro cheklovlar ostida.
CEP ma’lumotlariga ko‘ra, ro‘yxatdan o‘tgan 33 nomzod orasida Mishel Martelli va Joselerm Prever kabi sobiq prezidentlar, sobiq bosh vazir Klod Jozef va sobiq tashqi ishlar vaziri Dominik Dyupy ham bor. Bir qator nomzodlar, jumladan Martelli va Prever, qurolli to‘dalarni qo‘llab-quvvatlaganlikda ayblanib, xalqaro sanksiyalarga uchragan; ular ayblovlarni rad etadi. Shu sababli saylov nafaqat siyosiy raqobat, balki xavfsizlik va javobgarlik masalalari sinaladigan jarayonga aylanmoqda.
Martin Moiz erining o‘ldirilishi bo‘yicha Mayamidagi sud ishida muhim guvoh sifatida qatnashmoqda; bu ishda o‘nlab gumondorlar javobgarlikka tortilmoqda. Jovenel Moiz 2021-yil iyulida o‘z yotoqxonasida, o‘zini Amerika Giyohvandlikka qarshi kurash boshqarmasi (DEA) xodimlari sifatida ko‘rsatgan kolumbiyalik yollanma askarlar tomonidan otib o‘ldirilgan. Martin Moiz og‘ir yaralangan va Floridadagi shifoxonaga olib ketilgan. Bu voqea Gaiti uchun siyosiy burilish nuqtasi bo‘lib, undan keyingi boshqaruv bir necha o‘tish davri hukumatlari orqali amalga oshirildi.
Mamlakatda inqiroz chuqur: 1,5 millionga yaqin odam uy-joyini tark etgan, 22 mingdan ortiq kishi halok bo‘lgan, ularning ko‘pchiligi xavfsizlik xodimlari tomonidan o‘ldirilgani aytiladi. Gaiti politsiyasiga to‘dalarga qarshi kurashda yordam berish uchun bir necha xalqaro kuchlar yuborilgan; eng so‘nggi joylashtirish o‘tgan oyda Salvador askarlari ishtirokida bo‘lib o‘tdi. O‘tgan hafta Gaiti xavfsizlik kuchlari ikki yil davomida to‘dalar nazoratida bo‘lgan asosiy stadionni qaytarib oldi; milliy futbol jamoasi boshqa joyda o‘ynashga majbur bo‘lgan edi. Bu amaliyot Salvador prezidenti Nayib Bukelening buyrug‘i bilan yuborilgan 2 mingga yaqin askar joylashtirilishining bir qismi bo‘lib, ular stadionda operativ baza tashkil etib, to‘dalar nazoratidagi hududlarga kirishni kengaytirishni rejalashtirgan. Endi e’tibor saylov ro‘yxatlari, xavfsizlik kafolatlari va keyingi qadamlarga qaratilgan.
Source: www.aljazeera.com