Rekord darajadagi issiqdan vayronkor toshqinlar va o‘rmon yong‘inlarigacha — sayyoraning isishi belgilari qit’alar bo‘ylab ko‘rinmoqda. 2015-yilda Parijda iqlim bo‘yicha tarixiy bitim tuzilganidan beri qazilma yoqilg‘ilardan foydalanishni cheklash borasidagi sa’y-harakatlar muayyan muvaffaqiyatga erishdi: ko‘mir, neft va gaz global birlamchi energiya ta’minotidagi ulushi rekord darajada kamaydi. Biroq ular hali ham dunyo energiyasining taxminan 86 foizini tashkil etadi, BMT esa endi Parijda 11 yil oldin kelishilgan harorat chegarasidan oshib ketish muqarrar ekanini ta’kidlayapti. Bu esa yanada ko‘proq ekstremal ob-havo, hosil yetishmovchiligi va suv tanqisligini anglatadi, oqibatlar esa allaqachon Yevropa shaharlaridan Dehligacha sezilmoqda.
Asosiy faktlar: BMT Parij harorat chegarasidan oshib ketish endi muqarrar ekanini, qazilma yoqilg‘ilar esa dunyo energiyasining taxminan 86 foizini berishini ta’kidlayapti. Yevropa shaharlarida bu yoz 50 ming issiq bilan bog‘liq o‘lim qayd etilgani aytiladi, Dehilda esa harorat 45 darajadan oshgan. Qayta tiklanuvchi energiya global elektr energiyasining taxminan 34 foizini beradi, biroq hech bir davlat qazilma yoqilg‘ilardan yetarlicha tez voz kechmayapti.
2015-yildagi Parij bitimi bir vaqtlar tarixiy g‘alaba sifatida qabul qilingan edi, biroq maqsadlar va amaliy harakatlar orasidagi farq saqlanib qolmoqda. London universitet kolleji Yer tizimi fanlari professori Mark Maslin, uning so‘zlariga ko‘ra, shunday degan: «Biz hali ham XIX asrdagidek yoqilg‘i yoqyapmiz». BMT endi dunyo harorat chegarasidan oshib ketish davrini iloji boricha qisqa tutishi va global isishni asr oxirigacha pasaytirishi kerakligini aytmoqda. Harorat chegarasidan qancha uzoq turilsa, qaytib bo‘lmaydigan o‘zgarish nuqtalari — ulkan o‘rmonlarning nobud bo‘lishi va abadiy muzliklarning erishi xavfi shuncha katta bo‘ladi; bu esa atmosferaga ulkan hajmdagi uglerod chiqarishi mumkin. Climate Action Tracker hisobotiga ko‘ra, oshib ketishni cheklash tez va keskin chiqindilarni kamaytirish siyosatini talab qiladi va qazilma yoqilg‘i sanoatini qo‘llab-quvvatlashda davom etish insoniyatni bartaraf etib bo‘lmaydigan iqtisodiy zarar, issiqdan o‘limning ko‘payishi va moslashib bo‘lmaydigan iqlim ofatlari bilan tahdid qilishini ogohlantiradi. «Hukumatlar oldida qat’iy tanlov turibdi: qazilma yoqilg‘i sanoatini qo‘llab-quvvatlashda davom etish — bu insoniyatni bartaraf etib bo‘lmaydigan iqtisodiy zarar, issiqdan o‘limning ko‘payishi va moslashib bo‘lmaydigan iqlim ofatlari bilan tahdid qilish; yoki mavjud va har qachongidan arzonroq yechimlarga o‘tish», deb yozgan hisobot mualliflari.
Insoniy narx allaqachon o‘sib bormoqda. Yevropa shaharlarida bu yoz issiq bilan bog‘liq 50 ming o‘lim qayd etilgani aytiladi, Dehlidagi issiq to‘lqinlari esa haroratni 45 daraja Selsiydan oshirdi va hatto kechqurun ham sezilarli yengillik bo‘lmadi. Fridays for Future harakatining Hindiston bo‘limi asoschisi Disha Ravi issiqni «ko‘zingiz kuyayotgandek» his qilishini aytgan va «buni har doim pechda tiriklayin pishirilishdek tasvirlayman» degan. U hatto eng yomon oqibatlar kelishidan oldin ham sharoitlar allaqachon qiyin ekanini ogohlantirgan. Maslin «iqlim o‘zgarishi bilan 10, 20 yil oldin shug‘ullangan bo‘lishimiz kerak edi» deb hisoblagan, biroq qayta tiklanuvchi energiya o‘sishini ko‘rsatgan: shamol, quyosh va gidroenergetika 2025-yilda global elektr energiyasi ishlab chiqarishining taxminan 34 foizini tashkil etgan; Ember tahliliga ko‘ra, o‘tgan yili quyosh energiyasining rekord o‘sishi toza energiyaga global elektr energiyasiga bo‘lgan barcha yangi talabni qoplash imkonini bergan va yangi qazilma yoqilg‘i ishlab chiqarishni cheklagan. U, shuningdek, yangi qayta tiklanuvchi energiya loyihalariga 2 trillion dollar investitsiya qilinayotganini — bu qazilma yoqilg‘ilardan ikki baravar ko‘p ekanini ta’kidlagan.
Iqlim o‘zgarishini nazoratga olish uchun vaqt tezda tugamoqda, biroq qayta tiklanuvchi energiya kengayishi umidsizlikka tushmaslik uchun sabab beradi. Maslin xitoycha maqolni keltirgan: «Daraxt ekishning eng yaxshi vaqti qachon? Kecha. Daraxt ekishning keyingi eng yaxshi vaqti qachon? Bugun». Biroq hech bir davlat harorat chegarasidan oshib ketishni cheklash uchun qazilma yoqilg‘ilardan yetarlicha tez voz kechmayapti, bu esa hukumatlarni ifloslantiruvchi energiyaga bog‘liqlikni chuqurlashtirish yoki har qachongidan arzonlashib borayotgan o‘tishni tezlashtirish o‘rtasidagi qat’iy tanlov oldida qoldirmoqda. Keyingi qadamlar, kutilganidek, chiqindilarni tez va keskin kamaytirish, oshib ketish davrini qisqartirish va qaytib bo‘lmaydigan iqlim chegaralarini oldini olish imkoniyatiga bog‘liq bo‘ladi.
Source: www.dw.com