Xalqaro sud (ICJ) payshanba kuni Myanma rohinja ozchiligiga qarshi genotsid sodir etganini e’lon qildi; bu qaror 1945-yilda tashkil etilganidan beri Birlashgan Millatlar Tashkilotining oliy sudining birinchi genotsid hukmi sifatida tarixiy deb baholanmoqda, yetti yillik muhokama va tergovdan so‘ng chiqarilgan hukm esa Isroil rejimining G‘azoga qarshi urushi bo‘yicha Janubiy Afrikaning kutilayotgan genotsid ishiga qanday ta’sir qilishi mumkinligi kuzatilmoqda.
Asosiy faktlar: Xalqaro sud Myanmani rohinja xalqiga qarshi genotsid uchun javobgar deb topdi; Bangladeshdagi ixcham qochqin lagerlarida taxminan 1,2 million rohinja yashamoqda, Myanmada esa 500 mingdan ortiq kishi qamal va hujumlar ostida qolmoqda; Janubiy Afrika o‘z arizasini 2023-yil 29-dekabrda topshirgan; G‘azo bo‘yicha yakuniy hukm bir necha yil kutishni talab qiladi va Janubiy Afrikaning keyingi taqdimi 2027-yil noyabrda bo‘ladi.
Kontekst va tarixiy zamin: Aksariyati musulmon rohinja xalqi uchun bu hukm Rakhine shtatidagi Myanmar harbiylari va rohinja bo‘lmagan isyonchi guruhlar tomonidan o‘nlab yillar davomida amalga oshirilgan ta’qib, qiynoq va qotilliklar uchun xalqaro e’tirof va haqiqatni tasdiqlash bo‘ldi; huquqshunoslar fikricha, hukm hukumatning genotsid qilish niyatini isbotlash uchun namuna yaratishi mumkin, bu esa bunday ishlarning eng qiyin jihati hisoblanadi va dunyo bo‘ylab ta’qibga uchragan boshqa xalqlar, jumladan G‘azodagi falastinliklar uchun umid uyg‘otmoqda.
Iqtiboslar va aniq tafsilotlar: Falastinlik siyosiy tahlilchi Ahmad Najjar Al Jazeera telekanaliga bergan intervyusida bu hukm “G‘azo ishini hal qilmaydi”, lekin “G‘azoni oxir-oqibat qanday huquqiy mezon bilan baholashni belgilab berishi mumkin” dedi; sud avvalroq Isroil rejimining harakatlari genotsidga olib kelishi “ehtimoliy” ekanini aniqlagan va jinoyatni oldini olish uchun barcha choralarni ko‘rish, ochlik va qahatchilik sharoitida G‘azoga oziq-ovqat kirishini ta’minlash hamda Rafahdagi halokatli yer usti hujumini to‘xtatish kabi vaqtinchalik choralarni buyurgan, biroq Human Rights Watch va Amnesty International xulosasiga ko‘ra, Isroil rejimi bu buyruqlarning hech biriga amal qilmagan; 2024-yil yanvaridagi tinglovlar paytida G‘azoda 23 ming kishi, shu jumladan 10 ming bola halok bo‘lgan, hozirgi hisob taxminan 75 ming kishini, shu jumladan 21 ming bolani tashkil etadi; 2025-yil oktyabridagi AQSh rejimi vositachiligida e’lon qilingan Isroil va Hamas o‘rtasidagi o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvidan keyin kamida 1 662 kishi halok bo‘lgan.
Istimol va yakun: Hukm rohinja va falastinliklar uchun umid uyg‘otsa-da, huquqiy jarayonlar ikki jamoa uchun ham darhol tasalli bermayapti, chunki ular ko‘chish, bo‘ronlar va zo‘ravonlikdan aziyat chekishda davom etmoqda; G‘azo ishi endi yozma dalillar va qarshi dalillar orqali davom etadi, rohinja bo‘yicha qaror esa kelajakda davlat niyati, javobgarlik va xalqaro sud buyruqlarini ijro etish masalalariga ta’sir ko‘rsatishi kutilmoqda.
Source: www.aljazeera.com