Yevropa Ittifoqidan chiqish bo‘yicha 2016-yildagi tor ovoz berishdan o‘n yil o‘tib, Buyuk Britaniya aniq xaridordan pushaymonlik belgilarini ko‘rsatmoqda: London rejimi va Bryussel rejimi savdo, yoshlar mobiligi hamda uglerod to‘lovlarini qamrab olgan yangi bitimlar paketi orqali aloqalarni tiklashga urinmoqda. Juma kuni Bryusselda bo‘lib o‘tgan so‘nggi Britaniya–YI sammitidan keyin Bosh vazir Endi Bernem va Yevropa Komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayen ushbu kelishuvlarni yillar avval uzilgan ko‘priklarni tiklash urinishi sifatida taqdim etdi. Tanqidchilar esa yagona bozor va bojxona ittifoqidan chiqish qog‘ozbozlik, chegara nazorati va mamlakatning eng yirik eksport bozori bilan savdo to‘siqlarini kuchaytirganini aytishda davom etmoqda. Ser Jon Kertis keltirgan so‘rovlarga ko‘ra, noaniq javob beruvchilar chiqarib tashlanganda qayta qo‘shilishni 62 foiz, blokdan tashqarida qolishni 38 foiz qo‘llab-quvvatlaydi, garchi yaqinroq aloqalarni qo‘llab-quvvatlash to‘liq a’zolikni qo‘llab-quvvatlashni anglatmasa ham.
Asosiy faktlar: Bryusselda o‘tkazilgan so‘nggi Britaniya–YI sammitida savdo cheklovlarini yumshatish, yoshlar uchun chegaralararo yashash va ishlash imkoniyatlarini kengaytirish hamda uglerod to‘lovlarini tartibga solish bo‘yicha kelishuvlar e’lon qilindi; ser Jon Kertis keltirgan so‘rovlar natijasiga ko‘ra, noaniq javob beruvchilar chiqarib tashlanganda qayta qo‘shilishni 62 foiz, aksincha qolishni 38 foiz qo‘llab-quvvatlaydi; tahlilchilar qayta qo‘shilish huquqiy jihatdan mumkin bo‘lishi mumkin, biroq siyosiy jihatdan qiyin va ehtimol mashhur bo‘lmasligini aytmoqda.
2016-yilgi referendum achchiq va bo‘luvchi bo‘ldi: xabar qilinishicha, ovoz berish pozitsiyasi tufayli juftliklar va oilalar ajralgan. Kampaniya chet el ta’siri va iflos usullar haqidagi ayblovlar, bir siyosatchining qotil qilinishi, iqtisodiyot, siyosiy suverenitet, identitet va mansublik haqidagi bahslar fonida kuchaydi. Tanqidchilar va Brexit tarafdorlari keyinchalik Bryussel bilan kelishilgan chiqish bitimlarini dastlabki ikki tomonlama tanlovni xiyonat qilish deb aybladi, boshqalar esa blokdan chiqishdan afsuslanmasligini bildirdi. Buyuk Britaniya deyarli yarim asr noqulay joylashgan YI mamlakatning eng yirik savdo hamkori bo‘lib qolmoqda, shuning uchun munosabatlar o‘zgarishi iqtisodiy va siyosiy ahamiyatga ega.
Bernem kelishuvlarni “Britaniya uchun yaxshi bitim” va Buyuk Britaniyani YI orbitasiga qaytarishning birinchi qadamlari deb atadi. Kertis Britaniya jamoatchiligi “2016-yilga nisbatan YI bo‘yicha aniq boshqa joyda” ekanini aytdi. London universiteti Queen Mary huquq kafedrasi mudiri Sionaid Duglas-Skott 2016-yilgi referendum huquqiy jihatdan majburiy bo‘lmaganini, uni butunlay e’tiborsiz qoldirish mumkin bo‘lganini, biroq bu siyosiy jihatdan qabul qilib bo‘lmas bo‘lishini yozdi va siyosiy partiyalar o‘z saylov dasturi va’dalarini e’tiborsiz qoldirsa “xavf ostida” qolishini ogohlantirdi. U Bernem, agar jamoatchilik fikri yetarlicha o‘zgargan deb hisoblasa, qayta qo‘shilish bo‘yicha referendum o‘tkazishga moyil bo‘lishi mumkin, garchi bu aniq emasligini, ayrim yuqori lavozimli hukmron Leyboristlar partiyasi a’zolari esa qayta qo‘shilish saylov dasturi va’dasi bo‘lishi kerak deb hisoblashini qo‘shimcha qildi.
Buyuk Britaniya qayta qo‘shilishi mumkin bo‘lgan shartlar, jumladan yevroni qabul qilish zarurati va Fransiya, Germaniya va Ispaniya kabi ta’sirli a’zo davlatlarda saylovlardan keyin YI o‘zi qanday shaklga kelishi haqida savollar qolmoqda. Tahlilchilar, Buyuk Britaniya yagona yozma konstitutsiyaga bog‘lanmaganligi sababli, London rejimi YI roziligi bilan qayta qo‘shilish jarayonini yangi referendum yoki saylov dasturiga majburiyat kiritmasdan boshlashi mumkin, biroq bu necha-necha siyosiy jihatdan qiyin va Kertis fikricha deyarli aniq juda mashhur bo‘lmasligini aytmoqda. Hozirgi bitimlar kutilayotgan kelishuvlar seriyasidagi ilk qadamlar sifatida taqdim etilmoqda, shuning uchun Britaniya–YI munosabatlarining uzoq muddatli yo‘nalishi hali ochiq qolmoqda.
Source: www.aljazeera.com