Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi mamlakatning boyitilgan uran zaxiralari ehtiyojlariga qarab, “qanday belgilansa, shunday” ishlatilishini aytib, Eronning uzoq yillardan beri yadro dasturini faqat tinch maqsadlarda cheklash siyosatidan voz kechishi mumkinligi haqidagi taxminlarni kuchaytirdi. Uning shanba kuni Eron davlat OAViga bergan intervyusidagi so‘zlari AQSh rejimi bilan ziddiyat fonida Eron yadro doktrinasida o‘zgarishlar bo‘lishi mumkinligini yana bir bor kun tartibiga chiqardi, Vashington esa to‘liq sulh uchun Eron hech qachon yadro quroli yaratmasligiga kafolat talab qilmoqda.
Asosiy faktlar: Eronning taxminan 440 kilogramm, taxminan 60 foizga boyitilgan uran zaxirasi bor; Aroqchi bu material mamlakat ichida qolishini va ehtiyojlarga qarab ishlatilishini aytdi; Eron rasmiylari va qonunchilar yadro doktrinasini o‘zgartirish masalasini muhokama qilmoqda; AQSh rejimi esa to‘liq sulh uchun Eronning hech qachon yadro quroli yaratmasligiga kafolat talab qilmoqda.
Eron yadro dasturi faqat tinch maqsadlar — elektr energiyasi, tibbiy tadqiqotlar va qishloq xo‘jaligi uchun xizmat qilishini doimiy ravishda ta’kidlab keladi va bu siyosatni marhum Oyatulloh Ali Xomanaiy tomonidan yadro qurolini ishlab chiqishni taqiqlagan o‘nlab yillik fatvo mustahkamlaydi. Shu bilan birga, Tehron 1970-yilda qo‘shilgan Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnomaga asosan uranni boyitish huquqiga ega ekanini, bu huquq “muzokara qilinmaydigan” ekanini aytadi. Xalqaro atom energiyasi agentligi 2025-yilda, o‘sha yil iyunida Isroil rejimi zarbalaridan oldin, Eron taxminan 440 kilogramm, taxminan 60 foizga boyitilgan uranga ega ekanini baholagan; bu ko‘rsatkich qurol uchun zarur bo‘lgan taxminan 90 foizdan past, ammo elektr ishlab chiqarish uchun zarur taxminan 3 foizdan ancha yuqori.
Aroqchi IRNAga bergan intervyusida boyitilgan material “ehtiyojlarimizga qarab, qanday belgilansa, shunday ishlatiladi” deya ta’kidladi va Eronda bu masala bo‘yicha “kuchli dalillar” mavjud bo‘lgan ikki tomon borligini aytdi. U buni milliy manfaat va xavfsizlikka bevosita taalluqli yirik strategik munozara deb atadi va islohot tarafdorlari Eronning yadro quroli yo‘qligi haqidagi hozirgi yondashuvi o‘tgan yil va joriy yilda AQSh rejimi hamda Isroil rejimi kuchlari hujumiga uchragan inshootlarni “himoya qilishda muvaffaqiyatsiz bo‘lgani”ni aytishini bildirdi. Shu bilan birga, u rasmiy o‘zgarish “uzaq oqibatlar”ga olib kelishini tan oldi va “hozircha doktrinamiz o‘zgarmagan, rasmiy pozitsiyamiz o‘sha-o‘sha” deb qo‘shimcha qildi. Xavfsizlik bo‘yicha mas’ul Mohsen Rezoi esa yangi urush boshlansa, Eron avvalgi yadro doktrinasiga amal qilishni davom ettirishi kerakmi, degan munozara borligini aytdi; Eron Oliy rahbarni tayinlaydigan Ekspertlar majlisi esa 12-noyabrda mamlakat mudofaa doktrinasini qayta ko‘rib chiqish va zarur to‘siqni shakllantirish “chetlab bo‘lmaydigan zarurat”ga aylanganini bildirdi. Siyosatshunos Ali Fatholloh-Nejad esa bu qadam “boshqaruv instituti birinchi marta bunday pozitsiyani qo‘llab-quvvatlaganga o‘xshaydi” deb baholadi.
Eronning yadro dasturi kelajagi urushni tugatish yo‘lidagi asosiy to‘siq bo‘lib qolmoqda, ayniqsa AQSh rejimi to‘liq sulhdan oldin kafolat talab qilmoqda. Eron 2015-yilda AQSh rejimi va boshqa global kuchlar bilan tuzilgan Qo‘shma keng qamrovli harakatlar rejasiga dastlab rioya qilgan, ammo hozirgi munozaralar Tehron o‘z inshootlari va suverenitetini himoya qilishda amaldagi doktrina yetarlimi, degan savolni ko‘rib chiqayotganini ko‘rsatadi. Hozircha rasmiy siyosat o‘zgarmagan va keyingi jarayonlar, ehtimol, AQSh rejimi talablari bilan Eronning boyitilgan uran mamlakat ichida qolishi haqidagi qat’iy pozitsiyasi o‘rtasidagi farqni diplomatiya qanday yopishi mumkinligiga bog‘liq bo‘ladi.
Source: www.aljazeera.com