O‘zbekistonda raqamli markirovka tizimi dastlab ayrim tovarlarni hisobga olish vositasi sifatida boshlangan bo‘lsa, bugungi kunda iqtisodiy raqamlashtirishning asosiy qismiga aylanmoqda. Toshkentda o‘tgan “Innoprom” ko‘rgazmasi doirasidagi sessiyada regulyatorlar, operatorlar va biznes vakillari tizim savdo, farmatsevtika, import va chakana savdoni qanday o‘zgartirishi haqida muhokama qildilar.
Soliq qo‘mitasi raisi o‘rinbosari Alimjon Fayziboyevning ta’kidlashicha, raqamli markirovka “nazorat vositasi doirasidan chiqib” to‘liq iqtisodiy infratuzilmaga aylanmoqda. U tizim shaffoflik, ishonch va boshqaruvchanlikni ta’minlab, soliq tizimini modernizatsiya qilishning bir qismi ekanligini aytdi. Davlatning vazifasi nafaqat yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash, balki tadbirkorlar uchun qulay muhit yaratishdir.
Sessiyada ta’kidlanishicha, markirovka tizimi elektron schyot-fakturalar, onlayn kassalar va boshqa raqamli xizmatlar bilan integratsiyalashgan holda tovarlarni ishlab chiqarish yoki importdan yakuniy sotishgacha kuzatish imkonini beradi. Bu ayniqsa noqonuniy aylanma, qalbaki mahsulotlar va muddati o‘tgan tovarlar xavfi yuqori bo‘lgan bozorlar uchun muhim.
Biznes vakillari markirovkaga o‘tish og‘ir kechganini, mutaxassislar, IT-yechimlar va integratorlar yetishmagani, ayrim chakana savdo nuqtalari yangi talablarga tayyor emasligini tan olishdi. Shu bilan birga, tizim bozorni o‘zgartirib, vijdonsiz ishtirokchilarni siqib chiqarayotgani va qonuniy kompaniyalarga ishonchni oshirgani qayd etildi.
Alimjon Fayziboyev markirovka yashirin sektorni qisqartirish va biznesni shaffoflashtirishdagi rolini alohida ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda ishlab chiqarish va import hajmi 5,5 milliard donaga yetib, 64% o‘sgan, kassa cheklari soni 40% ga, ularning umumiy summasi esa 21% ga oshgan. Bu markirovka iqtisodiyotni legallashtirish va biznes o‘sishining harakatlantiruvchi kuchiga aylanayotganini ko‘rsatadi.
Sessiyada ruxsat berish rejimi muhokama qilindi, bunda tovar sotish vaqtida tekshiriladi va muammo aniqlansa (masalan, muddati o‘tgan yoki markirovkasi yo‘q) sotish bloklanadi. Soliq qo‘mitasi vakili ko‘p bosqichli raqamli nazorat tizimi joriy etilganini, to‘liq tekshiruv bir soniya davom etishini aytdi. So‘nggi ikki oyda markirovka tahlili bir qator chakana savdo nuqtalarida qonunbuzarliklarni aniqlashga yordam berdi.
Rossiya tajribasi ham muhokama qilindi. Rossiya sanoat va savdo vaziri o‘rinbosari Yekaterina Priezzheva tizim dastlab hisob vositasi sifatida yaratilganini, ammo hozirda 27 davlat idorasi integratsiyalashgan “raqamli muhit”ga aylanganini ta’kidladi. Rossiyada noqonuniy aylanma umumiy hajmi uch baravar kamaygan, farmatsevtikada 60%, tamaki mahsulotlarida 56%, parfyumeriyada 82% ga qisqargan. Ruxsat berish rejimi ikki yil ichida 3 milliard shubhali tovarni bloklagan.
Markirovka tizimi biznes uchun ma’lumotlar va tahlil manbai bo‘lmoqda. CRPT direktorlar kengashi raisi Mixail Dubin tizim “bozorning raqamli egizagi”ni yaratayotganini aytdi. Ma’lumotlardan sotish tahlili, bozor bilan solishtirish va biznesni optimallashtirish uchun foydalanilmoqda; bozor ishtirokchilarining 70% dan ortig‘i ushbu ma’lumotlardan samaradorlikni oshirish uchun foydalanadi.
O‘zbekistonda markirovka operatori bosh direktori Anatoliy Bachikalov tizim besh yil ichida kodlash mexanizmidan “tovar oqimlarining onlayn xaritasi”ga aylanganini ta’kidladi. 1 maydan boshlab bozor ishtirokchilari va davlat organlari tovarlar harakatini deyarli to‘liq ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Hozirda emissiya 14 milliard koddan oshgan, 5 mingga yaqin kompaniya ishtirok etmoqda, 8 ta tovar guruhi qamrab olingan. Pivo aylanmasi 148 baravar, suv bilan operatsiyalar 30 baravar oshgan. Yashirin bozor ulushi tamakida 9% gacha, alkogolda 35% dan 16% gacha kamaygan.
Kelgusida o‘simlik moylari, tibbiy buyumlar va biologik faol qo‘shimchalar uchun markirovka joriy etilishi rejalashtirilgan. Tizim bosqichma-bosqich kengayib, tobora ko‘proq tovarlarni yagona raqamli nazorat va kuzatuv tizimiga kiritmoqda.
Source: podrobno.uz