Ko'p odamlar o'limdan oldin yorqin va mazmunli tushlar ko'rishadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bu tushlar chalkashlik emas, balki o'layotganlarga va ularning yaqinlariga yo'qotish bilan kurashishda yordam beradi.
Florens oshxonada o'tiribdi. Uning eri va qizi ham u yerda. Ular birga kulishadi, ovqatlanadilar — xuddi avvalgidek. Ammo bir farq bor: eri va qizi yillar oldin vafot etgan. "Go'yo hech qachon ajralmaganmiz", deydi u. Florens hech qachon bunday kuchli tushlarni boshdan kechirmagan. U qo'rquvni emas, balki chuqur xotirjamlikni va yaqinlarini yana ko'rishiga ishonchni his qiladi. Besh kundan keyin Florens vafot etadi.
Bu oddiy tush emas, balki uchrashuv edi. Ko'plab odamlar hayotining so'nggi kunlarida shunday tajribalarni bildirishgan. Ular "Hayotning oxiridagi tushlar va ko'rishlar" (ELDV) deb nomlanadi va ko'pincha uyqu paytida tushlar, ba'zan esa uyg'oq holda ko'rishlar sifatida namoyon bo'ladi.
Tibbiyot uzoq vaqt davomida ELDVlarni to'satdan chalkashlik (deliriy) yoki dori-darmonlarning yon ta'siri deb hisoblagan. Ammo bugungi kunda fikr o'zgarmoqda. AQShdagi nevrobiolog va palliativ yordam shifokori Kristofer Kerr 1990-yillarning oxiridan beri o'lim oldidagi tush va ko'rishlarni o'rganmoqda. U va uning jamoasi 10 yil davomida 1400 dan ortiq hospis bemorlarini suhbatlashtirgan va ularning 90% kamida bitta bunday tush yoki ko'rishni bildirgan.
Kerr bu odamlarni chalkash deb ta'riflamaydi — aksincha. "Bular aniq yuqori sezgirlik va ongga ega bemorlar", deydi u. Psixolog Elisa Rabitti esa ELDVlar odatda hikoyani izchil aytib bera oladigan, diqqat va ongni saqlagan bemorlarda uchraydi, deb ta'kidlaydi.
Tushlar yorqin va mazmunli. Ko'pincha vafot etgan yaqinlar va uy hayvonlari bilan uchrashuvlarni o'z ichiga oladi, ular tasalli berish uchun qaytib kelgandek. Ular ko'pincha sayohatlar, tayyorgarlik va biror joyga ketish hissi atrofida bo'ladi. Munosabatlar qayta ko'rib chiqiladi, nizolar hal qilinadi, ayb va pushaymonlik yuzaga chiqadi.
Diniy e'tiqod muhim rol o'ynamaydi. Kerrga ko'ra, dindor va dinsiz odamlar bir xil darajada ELDV tajribalarini bildirishadi. Muhimi, sevgi, bog'liqlik va kechirim kabi universal mavzular, ammo e'tiqod tizimlari emas.
ELDVlar o'lim oldidagi tajribalardan (near-death experiences) farq qiladi. O'lim oldidagi tajribalar to'satdan, o'tkir hayot uchun xavfli vaziyatlarda yuz beradi. Hayotning oxiridagi tushlar esa kunlar yoki haftalar davomida asta-sekin rivojlanadi va insonning hayot hikoyasi bilan chambarchas bog'liq. Ular kamroq dramatik — tunnellar yoki yorqin chiroqlar kam uchraydi — va ko'proq munosabatlarga qaratilgan.
Ko'pchilik bu tajribalarni tasalli beruvchi deb ta'riflaydi. Kerr tadqiqotlarida bemorlarning aksariyati ularni tinchlantiruvchi va mazmunli deb atagan. Ba'zilar esa ularni qayg'uli deb topgan. Qiyinroq tushlar ayniqsa o'zgartiruvchi bo'lishi mumkin, chunki ular hal qilinmagan muammolarni — ayb, pushaymonlik, tugallanmagan ishlarni yuzaga chiqaradi.
Biologik jihatdan, o'lim oldidan tushlar tez-tez bo'lishining sababi uyqu rejimining o'zgarishi bilan bog'liq. Kerr o'limni uyquning kuchayishi jarayoni deb ta'riflaydi. "Hech kim uyg'oq holda o'lmaydi", deydi u. Uyqu rejimi o'zgarganda, diqqatimiz ichki dunyoga qaratiladi. Tashqi talablar susayadi. "Siz eng muhim narsalar — munosabatlar haqida o'ylaysiz", deydi Kerr.
ELDVlar o'limni bashorat qilmasa ham, ular o'limdan keyin yaqinlariga ta'sir ko'rsatishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bunday tajribalarni eshitgan yoki kuzatgan qarindoshlar yo'qotish bilan osonroq kurashadilar va qayg'u jarayonini yaxshiroq boshdan kechiradilar.
Patrik og'ir kasal bo'lganida, u o'lgan buvisini tushida ko'radi. Buvisi unga hech qachon takrorlay olmagan sousning etishmayotgan ingredientini — bir choy qoshiq shakarni aytadi. Juda zaif bo'lsa ham, u retseptni Jennifer bilan birga yana pishiradi. Ko'p o'tmay, Patrik vafot etadi. "Patrik tinch edi", deydi Jennifer keyinroq. "Hayotingizdagi eng so'nggi tush spagetti sousi haqida bo'lsa, bundan tinchroq narsa yo'q."
Source: www.dw.com