Sentyabr oyi boshida Almati — Aqtau reysida yo'lovchi uchishdan oldin sumkasida bomba borligi haqida hazil qilib, samolyotdan tushirilgan edi. Ko'rikdan o'tkazishda hech qanday portlovchi modda topilmadi, ammo bu beparvo gap reysning kechikishiga, yo'lovchilarning qayta tekshirilishiga va transport politsiyasining aralashuviga sabab bo'ldi.
O'zbekistonda bomba haqida hazil qilgan yo'lovchi qanday javobgarlikka tortiladi, u ko'p millionli zararni qoplashi kerakmi? Podrobno.uz muxbiri shu savollarga javob izladi.
Fuqaro aviatsiyasida xavf yo'lovchining aslida xavfli narsa olib yurganligi bilan emas, balki har qanday tahdid sifatida qabul qilinishi mumkin bo'lgan so'z yoki harakat bilan baholanadi. Shuning uchun hazil sifatida aytilgan gap ham reysning kechikishiga va qo'shimcha tekshiruvlarga olib kelishi mumkin. Aeroport xodimlari uchun yo'lovchining niyati faqat potentsial xavf bartaraf etilgandan keyin ma'lum bo'ladi.
Uzbekistan Airways kompaniyasi bunday holatlarda birinchi o'rinda xavfsizlik turishini ta'kidladi: "Yo'lovchining har qanday so'zi yoki harakati xavfsizlikka tahdid sifatida baholanishi mumkin bo'lsa, keyinchalik bu hazil bo'lgani va real xavf yo'qligi aniqlansa ham, e'tiborsiz qoldirilishi mumkin emas".
Ammo bomba haqida hazil qilgan yo'lovchi uchun ish faqat tekshiruv bilan tugamaydi. Agar yo'lovchining so'zlari tufayli reys kechiktirilsa va favqulodda tekshiruvlar boshlansa, barcha xarajatlar aybdorga yuklanadi. Uzbekistan Airways Podrobno.uz ga ma'lum qilishicha, tashuvchi "hazilchi"ga regress da'vo qo'zg'atish va sud orqali yetkazilgan zararning to'liq summasini undirish huquqiga ega, agar xarajatlar hujjatlar bilan tasdiqlangan bo'lsa.
Bunday qattiq xavfsizlik tizimi tasodifan paydo bo'lmagan. Zamonaviy aviatsiya xavfsizligi qoidalari yirik voqealardan so'ng shakllangan. 2001-yil 11-sentabrdagi AQShdagi terror hujumlari natijasida deyarli uch ming kishi halok bo'ldi. Shundan so'ng aeroportlarda nazorat talablari sezilarli darajada kuchaytirildi.
Bugungi kunda xavfsizlik bir necha darajali himoya tamoyili asosida qurilgan. Yo'lovchilar va bagaj tekshiriladi, aeroportning turli zonalariga kirish nazorat qilinadi, ekipaj esa bortda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan tahdidga darhol javob berishi shart.
O'zbekistonda havo kemasida o'zini tutish qoidalarini buzish ma'muriy javobgarlikka olib keladi. Uzbekistan Airways Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksning 117-moddasi — "Havo kemasida o'zini tutish qoidalarini buzish"ga tayanadi. Yo'lovchilarning o'zini tutish qoidalari Havo kodeksining 92-1-moddasida mustahkamlangan. Yo'lovchi havo kemasi komandiri va ekipaj a'zolarining parvoz, odamlar va mulk xavfsizligini ta'minlashga qaratilgan ko'rsatmalarini bajarishi shart.
Biroq bortdagi harakatlar uchun javobgarlik faqat ma'muriy modda bilan cheklanmaydi. Aviakompaniya ma'lumotiga ko'ra, voqeaning xususiyati va oqibatlariga qarab javobgarlik ma'muriy, qonunda nazarda tutilgan hollarda esa jinoiy bo'lishi mumkin. Agar voqeada boshqa huquqbuzarlik yoki jinoyat belgilari bo'lsa yoki havo kemasi yoki odamlarga tahdid yuzaga kelsa, yakuniy huquqiy bahoni vakolatli davlat organlari aniq holatlarni hisobga olgan holda beradi.
Yuqorida qayd etilgan aviakompaniya xarajatlarini qoplashdan tashqari, yo'lovchi parvozni davom ettirish imkoniyatidan mahrum bo'lishi mumkin. Uzbekistan Airports qo'shimcha qilishicha, bunday hodisalarning oqibatlari nafaqat qoidabuzarning o'ziga, balki reysning barcha yo'lovchilariga ham ta'sir qilishi mumkin.
"Keyingi harakatlar ko'lami xavfni baholash natijalariga bog'liq. Agar yo'lovchi allaqachon samolyot bortida bo'lsa, Almatidagi kabi, nafaqat aybdor, uning qo'l yuki va bagaji, balki qoida tariqasida barcha yo'lovchilar qo'shimcha tekshiruvdan o'tadi. Butun bort va boshqa yo'lovchilarning bagaji to'liq ko'rikdan o'tkaziladi. Ya'ni bu butun parvoz vaqti uchun reysning kechikishi. Bu shunday ko'rsatmalar. Shuning uchun bunday 'hazil' holatida oxir-oqibat nafaqat hazilchi, balki boshqa barcha yo'lovchilar ham zarar ko'radi", — deya izoh berdi Uzbekistan Airports.
Va asosiy savol: qanday so'zlar yo'lovchiga muammo tug'dirishi mumkin? Uzbekistan Airports ma'lumotiga ko'ra, O'zbekistonda aytilgani uchun avtomatik jazolanishiga olib keladigan rasmiy so'zlar ro'yxati yo'q. Shuning uchun "bu so'zni aytdi — jazo oldi" kabi ro'yxat tuzib bo'lmaydi: gapning ma'nosi va aniq holatlar muhim.
Xalqaro amaliyotda aniq tavsiyalar ham uchraydi. Masalan, Turkiyaning Pegasus Airlines aviakompaniyasi xalqaro reyslar yo'lovchilariga "terrorist", "bomba", "raketa" va "qurol" so'zlarini ishlatmaslikni maslahat beradi. Aviakompaniya buni bunday so'zlar yo'lovchilar va ekipaj o'rtasida vahima keltirib chiqarishi mumkinligi bilan izohlaydi va sezgir iboralar to'plami mamlakatga qarab farq qilishi mumkinligini alohida ta'kidlaydi.
Bundan tashqari, Uzbekistan Airports aeroport xodimi yo'lovchi "shunchaki hazil qildi" deb mustaqil qaror qabul qila olmasligini va bunday gapni e'tiborsiz qoldira olmasligini ta'kidladi. Agar biror kishi bomba, portlovchi modda, qurol, tayyorlanayotgan portlash, terror akti yoki samolyotni egallash haqida gapirsa, xodimlar potentsial xavf isbotlanmaguncha real bo'lishi mumkinligidan kelib chiqishi shart.
Boshqacha aytganda, muammo aniq "taqiqlangan so'z" emas, balki aniq vaziyatda tahdid sifatida tushunilishi mumkin bo'lgan bayonot tufayli yuzaga kelishi mumkin. Shundan keyingina mutaxassislar va huquqni muhofaza qilish organlari voqea holatlarini baholab, keyingi harakatlar uchun asoslar bor-yo'qligini hal qiladilar.
"Shuning uchun yo'lovchilarga eng yaxshi maslahat juda oddiy: bomba, qurol, portlash va terror tahdidlari bilan bog'liq mavzularda hazil qilmang. Na ro'yxatdan o'tishda, na ko'rikda, na samolyotda", — deya ta'kidladi Uzbekistan Airports.
Source: podrobno.uz