Nemis arxeologi Vinzenz Brinkmann boshchiligidagi tadqiqot guruhi Parfenonning sharqiy frontonidagi saqlanib qolgan barcha fragmentlarni birlashtirib, 2500 yillik ibodatxonada Zevs boshidan Afinaning tug‘ilishi tasvirlangan sahnani qayta tikladi. Frankfurtning Liebieghaus haykaltaroshlik to‘plamida namoyish etilayotgan ish antik san’atning asosiy sirlaridan biriga javob beradi, chunki fronton Gretsiyaning xristianlashuvi davrida vayron qilingan va dastlabki marmar haykaltaroshlikning hajmi taxminan 20 foizi saqlanib qolgan. Afinaning homiy ma’budasi sharafiga bag‘ishlangan Parfenon qadimgi Gretsiyaning eng muhim ibodatxonasi, yuqori klassik davr durdonasi bo‘lib, Akropol ustidan Afina shahrini qarab turadi va g‘arb san’ati va insoniyat haqidagi tasavvurlarga uzoq vaqt ta’sir ko‘rsatgan.
Asosiy faktlar: Rekonstruksiya asosan Afina va Britaniya muzeyida saqlanayotgan, Yevropa muzeylariga tarqalgan fragmentlarni 40 yildan ortiq ishlagan Brinkmann va Ulrike Koch-Brinkmann jamoasi tomonidan birlashtiradi. 2014-yilda Sankt-Peterburgdagi Ermitajda Afinaning tug‘ilishi tasvirlangan rim sarkofagi topilishi muhim iz bo‘ldi, 3D-skaner va printerlar esa taxminan 60 ta original fragmentni raqamli ravishda moslashtirishga imkon berdi. Brinkmann jamoa “juda, juda ishonchli” tarzda sirni ochganini aytdi va natijalar “Afina, sahna sening: Parfenon jumbog‘i” nomli ko‘rgazmada taqdim etilmoqda.
Kontekst va tarixiy zamin: Parfenon shahar homiysi Afinaga bag‘ishlangan, uning haykallari Fidiy rahbarligida yaratilgan va mutanosiblik hamda nafislikning tengsiz namunasi hisoblanadi. Taxminan 29 metrlik sharqiy frontonni 39 ta figura bezagan, markazida balandligi 3,8 metr bo‘lgan ulkan Zevs tasviri bo‘lgan, atrofida esa Olimp xudolari joylashgan. Parfenonning ta’siri qadimgi Rimdan neoklassitsizm va zamonaviy davrgacha yetib borgan, shuning uchun fronton yo‘qolishi klassik haykaltaroshlikni tushunish uchun ayniqsa muhim. XIX asr olimlari asosli nazariyalar ishlab chiqqan, 1910-yilda Britaniya muzeyidagi fragmentlar hujjatlashtirilgan, ammo zamonaviy usullar va qiyosiy manbalar paydo bo‘lgunga qadar jarayon sekin borgan.
Iqtiboslar va aniq tafsilotlar: Antik davr va Osiyo bo‘limini boshqaruvchi Brinkmann DW’ga shunday dedi: “Biz sirni ochganmiz, deb juda, juda ishonchli”. U boshqa olimlar XIX asrda rim nusxalari va Parfenon o‘rtasidagi aloqani payqaganini, ammo uning jamoasi “g‘oyani haqiqatan ham ushlab oldi va qo‘yib yubormadi” deb ta’kidladi. Deyarli barchasi Rimda saqlanayotgan to‘qqizta rim sarkofagi ma’lum, ularning har biri sharqiy frontonning alohida qismini tasvirlaydi; 2014-yilda Ermitajda bittasi bilan uchrashuv Brinkmann’ga “Mana shunda birdan yondi: ularning hammasi o‘sha yerda!” degan fikrni berdi. Tadqiqotchilar taxminan 60 ta original fragmentni iPhone yordamida skaner qilishdi, rim nusxalari esa fragmentlarga aniq mos keldi va figuralarning dastlabki joylashuvini aniqlashga yordam berdi.
Kelajakka nazar va xulosa: Ko‘rgazma tashrif buyuruvchilarga qadimgi durdona qanday ko‘rinishda bo‘lganini aniqroq tasavvur beradi, rekonstruksiya usuli esa boshqa vayron bo‘lgan klassik yodgorliklarni o‘rganishda yordam berishi mumkin. Parfenon Afina ramzi va g‘arb san’ati uchun muhim yo‘naltiruvchi bo‘lib qolayotgani sababli, uning dastlabki ko‘rinishini aniqlashtirish akademik munozara va jamoatchilik tushunchasiga ta’sir qilishi ehtimol. Keyingi tadqiqotlar alohida detallarni aniqlashtirishi mumkin, ammo jamoaning ishi bir asrdan ortiq olimlarni band qilgan jumboqni hal qilishda katta qadam bo‘ldi.
Source: www.dw.com